početna stranica    
 
Odluke o proglašenju dobara nacionalnim spomenicima

ODLUKU
o izmjeni odluka o proglašenju nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine donesenih zaključno sa 50. sjednicom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika


Privremena lista nacionalnih spomenika

Privremena lista nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine
KOMPLETNA


O privremenoj listi

Odluka o brisanju spomenika sa Privremene liste

Lista peticija za proglašenje dobara nacionalnim spomenicima

Odluke o odbijanju prijedloga za proglašenje nacionalnim spomenikom

Ugroženi spomenici

Odluke donesene na posljednjoj sjednici

Online peticije

Pokretno

Nepokretno

MANAGEMENT PLAN
Nomination of the Properties for Inscription on the World Heritage List
Mehmed pasha Sokolovic Bridge in Višegrad
Bosnia and Herzegovina


Hajduk kula na Kručevića Brdu, historijska građevina

galerija nazad

Status spomenika -> Nacionalni spomenik

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na osnovu člana V stav 4. Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini i člana 39. stav 1. Poslovnika o radu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 2. do 4. septembra 2013. godine, donijela je

 

O D L U K U

 

I

 

Istorijska građevina – Hajduk kula na Kručevića Brdu, opština Čitluk, proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: nacionalni spomenik).

Nacionalni spomenik nalazi se na prostoru označenom kao k.č. 1221, k.o. Kručevići 5, z.k. uložak broj 386, opština Čitluk, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

Na nacionalni spomenik se primjenjuju mjere zaštite utvrđene Zakonom o sprovođenju odluka Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika uspostavljene prema Aneksu 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini (“Službene novine Federacije BiH”, br. 2/02, 27/02, 6/04 i 51/07).

 

II

 

            Vlada Federacije Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Vlada Federacije) dužna je da obezbijedi pravne, naučne, tehničke, administrativne i finansijske mjere za zaštitu, konzervaciju i prezentaciju nacionalnog spomenika.

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika (u daljem tekstu: Komisija) utvrdiće tehničke uslove i obezbijediti finansijska sredstva za izradu i postavljanje informacione table sa osnovnim podacima o spomeniku i odluci o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom.

 

III

           

Radi trajne zaštite nacionalnog spomenika, utvrđuju se sljedeće mjere zaštite koje se odnose na prostor definisan u tački I stav 2. ove odluke:

-          dozvoljeni su isključivo istraživački i konzervatorsko-restauratorski radovi, radovi na sanaciji i prezentaciji spomenika, uz odobrenje federalnog ministarstva nadležnog za prostorno uređenje i stručni nadzor nadležne službe zaštite nasljeđa na nivou Federacije Bosne i Hercegovine;

-          prilikom radova na restauraciji objekta neophodno je sačuvati njegov izvorni izgled;

-          objekat se može koristiti u obrazovne i kulturne ciljeve, odnosno na način koji neće ugroziti integritet objekta i njegovo značenje u strukturi područja.

 

Radi zaštite i obezbjeđenja uslova za konzervaciju i restauraciju objekta, utvrđuju se hitne mjere zaštite:

-          ispitivanje i statička analiza konstruktivnih dijelova objekta;

-          statička konsolidacija objekta i sanacija konstruktivnih dijelova uz upotrebu istih materijala i tehnoloških postupaka u najvećoj mogućoj mjeri;

-          zaštita objekta od negativnih vanjskih uticaja;

-          čišćenje kule od divljeg rastinja koje predstavlja opasnost za strukturu spomenika.

 

IV

 

Stavljaju se van snage svi sprovedbeni i razvojni prostorno-planski akti u dijelu u kojem su suprotni odredbama ove odluke.

 

V

 

Svako, a posebno nadležni organi Federacije Bosne i Hercegovine, kantona, gradske i opštinske službe suzdržaće se od preduzimanja bilo kakvih radnji koje mogu da oštete nacionalni spomenik ili dovedu u pitanje njegovu zaštitu.

 

VI

 

Ova odluka dostaviće se Vladi Federacije, federalnom ministarstvu nadležnom za prostorno uređenje, nadležnoj službi zaštite nasljeđa na nivou Federacije Bosne i Hercegovine i opštinskom organu uprave nadležnom za poslove urbanizma i katastra, radi sprovođenja mjera utvrđenih u tač. II - V ove odluke, te nadležnom opštinskom sudu radi upisa u zemljišne knjige.

 

VII

 

Sastavni dio ove odluke je obrazloženje sa pratećom dokumentacijom, koje je dostupno na uvid zainteresovanim licima u prostorijama i na web stranici Komisije (http://www.kons.gov.ba).

 

VIII

 

Prema članu V stav 4. Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, odluke Komisije su konačne.

 

IX

 

Ova odluka stupa na snagu narednog dana od dana objavljivanja u «Službenom glasniku BiH».

 

Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović i Ljiljana Ševo. 

           

Broj: 07.3-2.3-53/13-30

3. septembra 2013. godine

Sarajevo                                                                                             

 

Predsjedavajući Komisije

Dubravko Lovrenović

 

O b r a z l o ž e nj e

 

I – UVOD

Na osnovu člana 2. stav 1. Zakona o sprovođenju odluka Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, uspostavljene prema Aneksu 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, “nacionalni spomenik” je dobro koje je Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika proglasila nacionalnim spomenikom, u skladu sa članovima V i VI Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, kao i dobra upisana na Privremenu listu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine («Službeni glasnik BiH», broj 33/02), sve dok Komisija ne donese konačnu odluku o njihovom statusu a za što ne postoji vremensko ograničenje i bez obzira na to da li je za navedeno dobro podnesen zahtjev.

Bejto Hajduk iz Seljana kod Čelebića podnio je, dana 29.09.2010. godine, Komisiji za očuvanje nacionalnih spomenika prijedlog/peticiju za proglašenje Hajduk – kule na Kručevića Brdu, opština Čitluk, nacionalnim spomenikom BiH.

U skladu sa odredbama Zakona, a na osnovu člana V stava 4. Aneksa 8. i člana 35. Poslovnika o radu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, Komisija je pristupila sprovođenju postupka za donošenje konačne odluke za proglašenje dobra nacionalnim spomenikom.

 

Izjava o značaju dobra

Hajduk – kula na Kručevića Brdu u opštini Čitluk predstavlja kulu iz osmanskog perioda sa očuvanim vanjskim zidovima, suterenskom tavanicom i specifičnim oblikom ulaznog otvora. Podaci o tačnom vremenu gradnje i njenim graditeljima nisu sačuvani, ali je po karakteristikama gradnje moguće pretpostaviti da je Hajduk kula nastala u prvom periodu gradnji kula u Bosni i Hercegovini, odnosno krajem 16. ili tokom 17. vijeka. Nije poznat tačan podatak koliko je kula podignuto u Bosni i Hercegovini, niti postoji potpuna studija o stanju njihove očuvanosti, ali se zna da su ovakvi objekti bili u vlasništvu spahija ili kapetana i da su služili za stanovanje i odbranu.

 

II – PRETHODNI POSTUPAK

U toku vođenja postupka, izvršen je uvid u:

-          podatke o sadašnjem stanju i namjeni dobra, uključujući opis, arhitektonski snimak i fotografije;

-          uvid u sadašnje stanje dobra;

-          kopiju katastarskog plana;

-          zemljišno-knjižni izvadak; 

-          istorijsku, arhitektonsku ili drugu dokumentarnu građu o dobru, koja je data u popisu korišćene dokumentacije u okviru ove odluke.

 

Prema odredbi člana V stav 2. Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini i člana 37. Poslovnika o radu Komisije, prije donošenja konačne odluke o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom, Komisija će pružiti mogućnost vlasniku predloženog nacionalnog spomenika, podnosiocu peticije, institucijama nadležnim za očuvanje nasljeđa, stručnim i naučnim institucijama, stručnjacima i naučnicima, kao i drugim zainteresovanim licima da iznesu svoje stavove.

Dana 29.09.2010. godine Komisija je primila Peticiju bez priloga. 

U skladu s tim, Komisija je dopisom br. 07.3 – 35.2-10/10-188, od 31.10.2010. godine, zatražila dostavu dokumentacije i stavova u vezi s proglašenjem Hajduk – kule na Kručevića Brdu kod Čitluka od: Opštine Čitluk, Arhiva BiH, Zavoda za zaštitu spomenika u sastavu Federalnog ministarstva kulture i sporta i Zemaljskog Muzeja BiH;

U „Službenom glasniku BiH“, broj 103/12 od 24.01.2013. godine objavljeno je Obavještenje o pokretanju postupka proglašenja predmetnog dobra nacionalnim spomenikom, te poziv vlasnicima i drugim zainteresovanim fizičkim i pravnim licima, tijelima i institucijama da u roku od 30 dana, dostave Komisiji svoja stanovišta u vezi sa proglašenjem dobra nacionalnim spomenikom.

Nakon toga, Komisiji je dostavljena sljedeća dokumentacija:

-          Opština Čitluk je uputila Komisiji za očuvanje nacionalnih spomenika dopis br. 06-42-2208/10, od 08.10.2010. godine, kojim je odgovorila da je Općinska služba za graditeljstvo, prostorno uređenje i zaštitu okoliša “izvršila uviđaj na licu mjesta, ali nije uočena nikakva građevina niti ostaci građevine”. Stoga je stav Općinske službe da “nije u mogućnosti dati pozitivno mišljenje za proglašenjem dobra nacionalnim spomenikom”.

-          Zavod za zaštitu spomenika Federalnog ministarstva kulture i sporta je odgovorio dopisom broj 07-40-4-3809-1/10, od 13.10.2010, u kojem se kaže da Hajduk – kula na Kručevića Brdu kod Čitluka, nije evidentirana, niti upisana u registar spomenika kulture.

 

-          Stručni saradnici Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Adi Ćorović, Orjana Lenasi i Arijana Mandić izvršili su uvid na terenu dana 29. septembra 2010. godine i izvršili snimanje ostataka Hajduk kule na Kručevića brdu kod Čitluka.

 

Na osnovu uvida u prikupljenu dokumentaciju i stanje dobra, utvrđeno je sljedeće:

 

1. Podaci o dobru

Lokacija

Hajduk kula se nalazi na Kručevića Brdu, opština Čitluk, na nadmorskoj visini od 171 m. Selo Kručevići je locirano na rijeci Neretvi na putu između Žitomislića na sjeveru i Čapljine na jugu. Hajduk – kula se nalazi 470 metara vazdušne linije sjeverno od zapadne obale rijeke Neretve i 8 kilometara jugoistočno od gradskog područja Čitluka.

Nacionalni spomenik nalazi se na zemljištu označenom kao k.č. 1221, k.o. Kručevići 5, z.k. uložak broj 386, opština Čitluk, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

Istorijski podaci

Na području Čitluka postoje dokazi o kontinuitetu ljudskih naselja još od perioda prije nove ere. Na tom području su živjeli Kelti tokom IV i III vijeka p.n.e., a pronađeni su ostaci većeg broja ilirskih gradina i grobova(1).

U kasnijem periodu značajan uticaj su imali Grci, a dolaskom Rimljana područje se pripaja rimskoj provinciji Dalmaciji(2). Slavenska plemena su počela naseljavati to područje 597. godine(3). U srednjevjekovnom periodu područje je bilo poznato pod imenom Broćno (tek kasnije se udomaćio naziv Brotnjo), a spominje se 1306. godine prilikom zborovanja kod crkve svetog Jurja u Služnju(4). Župa Broćno u to doba je pripadala pokrajini Zahumlje, koja se prostirala na sjeveru do Ivan planine, na jugu do Trebinja i Dubrovačkog primorja, a na istoku je graničila sa župom Gacko, te na zapadu sa Imotskim i Kočerinom(5). Župa Broćno se spominje i u povelji kralja Ostoje od 28.12.1408. godine, izdatoj braći Radivojević(6). Hercegovinom je sredinom 15. vijeka, neposredno pred pad tog kraja pod osmansku vlast, vladao herceg Stjepan Vukčić Kosača(7). Početkom perioda osmanske vladavine bosanski sandžakbeg Isabeg Ishaković je izvršio zbirni popis stanovništva 1468/69. godine, a Brotnjo je tada dobilo status nahije u mostarskom kadiluku, u kojemu je ostalo sve do dolaska austrougarske uprave(8). U defteru iz 1468. godine navodi se naziv „selo Brotno“ kao centar područja, što se odnosi na današnji Čitluk(9) i Lišticu.

Hamdija Kreševljaković, autor do sada najcjelovitije studije o kulama u Bosni i Hercegovini, utvrdio je da su tokom perioda osmanske vladavine, feudalci (spahije) na svojim imanjima gradili kamene rezidencijalne komplekse u čijem centru su bile kule - kuće na više bojeva (spratova) i u njima su stanovali.

Tokom osmanskog perioda u Bosni i Hercegovini je podignuto oko 300 kula na više spratova(10). Kada su izgrađene prve kule u Bosni i Hercegovini, nije poznato, ali je sigurno da ih je bilo krajem XVI vijeka, a građene su još prvih godina XIX vijeka. U svim izvorima kule se spominju kao sjedišta feudalne gospode (paša i spahija) i kapetana, koje je bilo teško osvojiti, a napadač je u tu svrhu morao posjedovati topove(11).

Tokom istog perioda, prve odbrambene kule u Hercegovini su podignute prema Dalmaciji, odakle je prijetila vojna opasnost. Ta područja su ujedno bila u blizini Popovog polja, odakle su bili najbolji graditelji i zidari, još od srednjovjekovnog perioda. U unutrašnjosti Hercegovine, kule su uglavnom služile za stanovanje, te su bile manje, slabije građe i manje naoružane. Služile su za odbranu feudalca od pobune kmetova ili nezadovoljnika novom upravom. Kule su podizane na područjima gdje se nalazi plodna zemlja, na strateškim mjestima i položajima odakle se pruža vidik na veleposjednička imanja. Velik broj kula u Hercegovini je bio uslovljen i potrebom odbrane teritorije ispred sjedišta vlasti u Hercegovini – grada Mostara(12).

Kule južno od Mostara su po tadašnjim kriterijumima bile snažno naoružane, s obzirom da su mogle imati i po 20 pušaka(13).

Kule su predstavljale i sjedišta kulturnog i društvenog života. U kulama su se okupljali ugledni ljudi gdje su razmjenjivali mišljenja, a pristup je bio omogućen i pripadnicima siromašnijih društvenih slojeva(14).

Selo Kručevići, gdje je podignuta Hajduk kula, se spominje u sultanovom fermanu iz 1632. godine, kojim ih oslobađa dijela poreza(15).

U selu postoje dvije kule - jedna se nalazi u ravničarskom dijelu uz Neretvu (Ramića-kula), dok se druga nalazi na brdskom području koje je bilo vlasništvo porodice Hajduk i zato je lokalno stanovništvo naziva Hajduk-kula. Kula je u kasnijim vremenima postala vlasništvom porodice Duraković(16). Nisu sačuvani podaci o vremenu gradnje kule. Po karakteristikama gradnje (debljina zidova, pravougaoni oblik i prizemni položaj ulaznih vrata, izvorno nemalterisani zidovi) moguće je pretpostaviti da je Hajduk kula nastala u prvom periodu gradnji kula u Bosni i Hercegovini, odnosno krajem 16. ili tokom 17. vijeka.

Parcijalni podaci o broju stanovnika u selu Kručevići potiču iz popisa bosanskog apostolskog vikara fra Pave Dragičevića iz 1742. godine, a tim popisom su obrađeni samo stanovnici katoličke vjeroispovijesti. Po tim podacima u župi Brotnjo je bilo ukupno 1961 katolika, a u Kručevićima 40 vjernika raspoređenih u 5 obitelji(17).

Prema popisu iz 1813. godine, biskupa fra Augustina Miletića, u župi Brotnjo je bilo 4814 stanovnika katoličke vjeroispovijesti, a u Kručevićima i susjednim Šurmancima ukupno 216 raspoređenih u 29 obitelji. Vrijednost popisa iz 1813. godine leži i u činjenici da je biskup Miletić bilježio i prisustvo stanovnika drugih vjera. Po tim podacima u Kručevićima je bilo stanovnika islamske vjeroispovijesti, ali nije navedeno brojno stanje(18).

Po podacima iz 1867. godine, u Kručevićima je bilo 134 katolika raspoređenih u 15 obitelji(19).

Početkom XIX vijeka, prema evidenciji koju je sačinio Hamdija Kreševljaković, bilo je preko 200 očuvanih kula u Bosni i Hercegovini. Sredinom XX vijeka samo dvadesetak kula je bilo u relativno dobrom stanju, a u njih 16 se stanovalo(20). Jedna od očuvanih je Hajduk-kula u Kručevićima, čiji su se zidovi održali do danas.

 

2. Opis dobra  

Istorijska građevina spada u kule približno kvadratne osnove građene u kamenu sa drvenim hatulama i niskim pravougaonim ulaznim vratima pri tlu.

Tlocrtne dimenzije kule iznose 5,00m x 5,85m, a spratnost Suteren + Visoko prizemlje + Sprat.

Najviša tačka na vanjskim očuvanim zidovima kule iznosi 6,95 m(21).

Ulaz u kulu se nalazi na jugoistočnoj strani i predstavlja pravougaoni otvor dimenzija 74 cm x 132 cm. Ulazni otvor Hajduk - kule je sa svih strana obrađen fino tesanim kamenim blokovima, a po pravougaonom obliku predstavlja izuzetak, s obzirom da su vrata kula bila u pravilu zasvođena. Vrata nisu sačuvana, a sa lijeve strane u centralnom dijelu masivnog kamenog zida se nalazi dobro očuvana šupljina obložena drvetom u koju je ulazila drvena sigurnosna greda – mandal(22). Na osnovu pravougaonog oblika vrata moguće je pretpostaviti da je kula građena u prvom razdoblju gradnje kula (XVI ili XVII vijek), s obzirom da su kasnije ulazi bili po pravilu bili zasvođeni.

Unutar kule je očuvana polukopana prostorija sa svodom (izba) iznad koje se nalazi etaža izdignutog prizemlja. Visinska kota poda suterena je niža u odnosu na ulaz (-0,42m), iz kojeg se direktno pristupa s vanjske strane. U sjevernom uglu suterena nalazi se grubo obrađena horizontalna stijena dimenzija 85cm x 176cm x 48cm, a pod je neravan, sastavljen od neobrađenog kamenja i zemlje. 

Etaži visokog prizemlja se pristupa kroz izrez u bačvastom svodu(23), rampom širine 80m, postavljenom u pravcu sjeveroistok – jugozapad duž jugoistočne ulazne stranice kule, gdje su se nalazile jednokrake stepenice. U nivou visokog prizemlja se nalazi nekoliko prozorskih otvora malih dimenzija i veći broj puškarnica(24). Na jugozapadnoj strani se nalaze dva kvadratna otvora dimenzija 25cm x 25cm i još dva iznad dimenzija 30cm x 45cm koji su pripadali nivou sprata.

Sa sjeveroistočne strane se nalazi udubljenje u zidu, gdje se nalazio odžak (kamin), iza kojeg je smješten dimnjak, izveden u sklopu vanjskog zida(25). Sa unutrašnje strane su vidljive hatule, horizontalne drvene grede izvedene u obodnim zidovima. Iznad odžaka je smješten prozorski otvor dimenzija 30cm x 30cm, koji je u originalnoj formi osvjetljavao etažu sprata, od koje nije sačuvan pod.

Na toj etaži je sačuvano nekoliko prozorskih otvora i puškarnica(26). Na jugoistočnoj strani sprata, iznad ulaznih vrata je sačuvan prozorski otvor sa prelomljenim lukom ukupnih dimenzija 40cm x 62cm(27).

Ostatak zidova kule iznad sprata, kao ni krovna konstrukcija nisu očuvani(28). 

Pored se nalazi prizemni objekat izveden u kamenu i pokriven dvovodnim krovom i crijepom(29).

Jugoistočna fasada predstavlja ulaznu fasadu gdje se u nivou terena nalazi ulazni pravougaoni otvor dimenzija 74cm x 132cm. Iznad, u nivou sprata se nalazi prozorski otvor završen prelomljenim lukom dimenzija 40cm x 62cm. Upoređujući fotografiju Hajduk-kule snimljenu prije 1981. godine sa sadašnjim stanjem, moguće je zakljućiti da je došlo do obrušavanja dijela jugozapadnog vanjskog zida, koji je do tada imao pravilnu horizontalnu geometriju.

Na jugozapadnoj fasadi se u nivou visokog prizemlja i sprata nalaze po 2 otvora dimenzija 25cm x 25cm, odnosno 30cm x 45cm.

Sjeveroistočna i sjeverozapadna fasada predstavljaju zatvorene kamene plohe bez prozorskih otvora sa uskim puškarnicama. Izuzetak predstavlja jedan prozorski otvor dimenzija 30cm x 30cm u nivou sprata na sjeveroistočnoj fasadi. Na istoj strani, u centralnom dijelu se ističe oštećeni vrh odžaka. Do 1981. godine bio je sačuvan vrh odžaka na sjeveroistočnom zidu. 

U pogledu materijalizacije, kula je izvedena od tesanih kamenih blokova, a vanjski zidovi kule su fugirani(30) najvjerovatnije tokom druge polovine 20. vijeka. Moguće je pretpostaviti da su prve kule bile kamene, a da su se tek u kasnijem periodu počele malterisati. Prozorski otvori i vrata su uramljeni fino tesanim kamenim blokovima. Sačuvani su i drveni elementi kule – hatule, ostatak jedne spratne stropne grede i drvena šupljina mandala kod ulaznih vrata.

Debljina nosivih zidova u nivou visokog prizemlja kule iznosi između 52cm i 66cm. Debljina sjeveroistočnog zida iznosi 60cm, jugozapadnog 52cm, sjeverozapadnog između 58cm i 64cm i jugoistočnog 66cm. U osnovi suterena debljina zidova se povećava za oko 20cm, a pri vrhu zidovi se sužavaju za oko 12cm(31). Svijetla visina zasvođenog suterena u najvišoj tački iznosi 220cm, dok svijetla visina visokog prizemlja iznosi 210cm, ako se računa visina do sačuvanog ostatka drvene stropne grede užlijebljene u zid. Iznad se nalaze ostaci vanjskih zidova sprata maksimalne visine od 214cm. Debljina kamenog stropa iznad suterena iznosi 30cm, a pretpostavljena debljina drvenog stropa iznad etaže visokog prizemlja iznosi 15cm, ako je suditi po veličini sačuvanih otvora u zidovima kule gdje su bile pozicionirane stropne grede.

Izvan kule južno, u horizontalno postavljenoj stijeni u nivou terena, nalazi se kružna šupljina promjera 15cm, gdje je najvjerovatnije bio postavljen drveni oslonac (stubić) nadstrešnice.

Sjeverno, istočno i zapadno od kule su raspoređeni ostaci kamenih prizemnih objekata koje nisu mogli biti snimljeni. Sjeveroistočno na udaljenosti od 4,00m se nalazi objekat pravougaone osnove dimenzija 5,50m x 8,50 m, koji se sastoji od 2 dijela: sjeverozapadnog dužine 5,50metara i jugoistočnog dužene 3,00metara.(32)   

 

3.  Dosadašnja zakonska zaštita

Po podacima dobijenim od strane Zavoda za zaštitu spomenika Federalnog ministarstva kulture i sporta(33), Hajduk – kula na Kručevića Brdu kod Čitluka, nije evidentirana, niti upisana u registar spomenika kulture.

Po raspoloživim podacima, nije bila zaštićena po bilo kojoj osnovi i ne nalazi se na popisu Kula i odžaka u Bosni i Hercegovini izrađenog od strane Hamdije Kreševljakovića iz 1954. godine.(34)

 

4. Istraživački i konzervatorsko-restauratorski radovi

Ne postoje podaci o sistematskim istraživačkim ili konzervatorsko-restauratorskim radovima na Hajduk – kuli na Kručevića Brdu kod Čitluka.

4.1. Ostali radovi

Na vanjskim zidovima kule (jugoistočna ulazna fasada) postoje tragovi fugiranja, ali se ne radi o originalnim fugama, već o radovima izvedenim najvjerovatnije iz druge polovine XX vijeka.

 

5. Sadašnje stanje dobra

Na Hajduk – kuli na Kručevića Brdu kod Čitluka se nalaze očuvani vanjski zidovi, bačvasti kameni strop suterena i drveni elementi – hatule i šupljina mandala obložena drvetom. Kamena konstrukcija kule se nalazi u relativno dobrom stanju, iako postoji mogućnost od kolapsa kamenih blokova pri vrhu očuvanih zidova kule. U nivou poda visokog prizemlja ukorijenjena su dva bjelogorična stabla različite veličine.

 

6. Specifični rizici

-          Opasnost od konstruktivnog kolapsa dijelova vanjskih zidova

-          Negativni atmosferski uticaji

 

III -  ZAKLJUČAK

Primjenjujući Kriterijume za proglašenje dobara nacionalnim spomenicima (“Službeni glasnik BiH”, br. 33/02 i 15/03), Komisija je donijela odluku kao u dispozitivu.

Odluka je zasnovana na sljedećim kriterijumima:

A.         Vremensko određenje

C.         Umjetnička i estetska vrijednost

ii.          Kvalitet materijala,

iii.         Proporcije,

vi.         Vrijednost konstrukcije.

D.         Čitljivost (dokumentarna, naučna, obrazovna vrijednost)

v.         Svjedočanstvo o tipičnom načinu života u određenom razdoblju.

F.         Ambijentalna vrijednost              

ii.          Značenje u strukturi i slici grada.

G.         Izvornost

i.          Oblik i dizajn,

ii.          Materijal i sadržaj,

v.         Položaj i smještaj u prostoru.

 

Sastavni dio ove odluke su:

-          Imovinsko-vlasnička dokumentacija

¾      Kopija katastarskog plana – k.č. br. 1221, k.o. Kručevići – 5; List detalj 6F10-B8 (Stolac 22); Koordinate X=4.780.928, Y=6.480.867; Razmjera 1:2000, izdata 14.10.2010. godine od strane Geodetske uprave FBiH u Sarajevu, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

¾      Zemljišnoknjižni izvadak za zemljišnu parcelu br. 1220, k.o. Kručevići – 5, opština Čitluk, broj z.k. uloška 386, Nar. br. 2058/10 od 20.10.2010, Zemljišno - knjižni ured Opštinskog suda u Mostaru, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

Napomena Zemljišno - knjižnog ureda Opštinskog suda u Mostaru: Katastarska čestica 1221, k.o. Kručevići je spojena sa katastarskom česticom 1220, k.o. Kručevići, te je dostavljen z.k. izvadak za katastarsku česticu 1220, k.o. Kručevići.

-          Dokumentacija o prethodnoj zaštiti dobra

¾      Dopis Zavoda za zaštitu spomenika u sklopu Federalnog ministarstva kulture i sporta broj 07-40-4-3809-1/10 od 13.10.2010.

-          Fotodokumentacija

¾      Fotografija Hajduk – kule na Kručevića Brdu kod Čitluka snimljena prije 1981. godine - Marko Vego. Historija Brotnja od najstarijih vremena do 1878. godine. Čitluk: Skupština općine Čitluk, 1981.

¾      Fotografije postojećeg stanja Hajduk – kule na Kručevića Brdu kod Čitluka. od 29. septembra 2010. godine. Fotografisao arh. Adi Ćorović (fotografisano digitalnim fotoaparatom Sony DSC – H10).

-          Tehnička dokumentacija

¾      Nacrti postojećeg stanja Hajduk – kule na Kručevića Brdu kod Čitluka, arh. Arijana Pašić, septembar - oktobar 2010.

 

Korišćena literatura

U toku vođenja postupka proglašenja dobra nacionalnim spomenikom BiH, korišćena je sljedeća literatura:

 

1954.    Kreševljaković, Hamdija. Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini. Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954.

 

1981.    Vego, Marko. Historija Brotnja od najstarijih vremena do 1878. godine. Čitluk: Skupština općine Čitluk, 1981.

 

1982.    Rajković, Salih. Kule i odžaci u Hercegovini, stambeno-fortifikacioni objekti. Sarajevo: Zavod za zaštitu spomenika kulture BiH, 1982.

 

1991.    Kreševljaković, Hamdija. Izabrana djela II, „Kule i odžaci u BiH“. Sarajevo: Veselim Masleša, 1991.

 

2000.    Razni autori. Ilidža. Sarajevo: Općina Ilidža, 2000.

 

2009.    Jolić, Robert. Stanovništvo Brotnja u tursko doba. Čitluk-Tomislavgrad: Općinsko vijeće Čitluk, 2009.


(1) Marko Vego, Historija Brotnja od najstarijih vremena do 1878. godine, Čitluk: Skupština općine Čitluk, 1981, 9 -20.

(2) Pripajanje se odigralo početkom nove ere - Marko Vego, Nav. Djelo, Čitluk, 1981, 19 -24.

(3) Marko Vego, Nav. Djelo, Čitluk, 1981, 48.

(4) Marko Vego, Nav. Djelo, Čitluk, 1981, 54.

Prethodno se Broćno javlja pod imenom Vecenike. Tačnije, Broćno pripada župi Vecenike - Marko Vego, Nav. Djelo, Čitluk, 1981, 65.

(5)  Marko Vego, Nav. Djelo, Čitluk, 1981, 61.

(6) Samo selo Čitluk se u tom periodu naziva Karlovac, a ime Čitluk je dobilo tokom osmanskog perioda. - Husref Redžić, Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Kulturno naslijeđe, 2009. godine, 141.

(7) Robert Jolić, Stanovništvo Brotnja u tursko doba, Čitluk-Tomislavgrad: Općinsko vijeće Čitluk, 2009, 24.

(8) Marko Vego, Nav. Djelo, Čitluk: 1981, 196.

(9) Ime grada Čitluk se odomaćio u kasnijem periodu - Robert Jolić, Nav. Djelo, 2009, 62.

(10) Pored kula feudalne aristokracije, građene su i kule koje su imale funkciju uredskih zgrada u kojima su sjedili kapetani i sa svojom posadom čuvali granicu. Do kraja XVII vijeka bile su kapetanije samo uz granicu Bosne i Hercegovine prema Austriji i Mletačkoj republici, a od početka XVIII vijeka, pa do ukinuća te institucije 1835. godine bilo je kapetanija i uz važnije drumove koji su vodili ka unutrašnjosti zemlje. Kapetanske kule su građene na isti način kao i spahijske, s tim što se u podrumu obično nalazila i tamnica - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 71.

(11) Sredinom XX vijeka samo dvadesetak kula je bilo u relativno dobrom stanju, a u njih 16 se stanovalo. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 73.

(12) Salih Rajković, Kule i odžaci u Hercegovini, stambeno-fortifikacioni objekti, Sarajevo: Zavod za zaštitu spomenika kulture BiH, 1982, 3-6.

(13) Salih Rajković, Nav. Djelo, Sarajevo: 1982, 8.

(14) Odrasloj djeci (muškoj i ženskoj) vlasnika kula je bilo omogućeno da, od petka u podne do zalaska sunca, provode vrijeme u kulama i na taj način se upoznaju. - Salih Rajković, Nav. Djelo, Sarajevo: 1982, 18.

(15) Iste godine je zabilježeno da je Mehmed, sin Mustafin iz Kručevića u zalog dao vinograd, a zabilježeno je da su Vukoje i Petar iz Kručevića prodali vinograd nekom vakufu. - Robert Jolić, Nav. Djelo, 2009, 74. 

(16) Marko Vego, Nav. Djelo, Čitluk: 1981, 206.

(17) Robert Jolić, Nav. Djelo, 2009, 89.

(18) Godine 1844. ponovo je izvršen parcijalni popis isključivo katoličkog stanovništva. Po tom popisu u Kručevićima je ukupno bilo 193 stanovnika katoličke vjeroispovijesti raspoređeno u 25 kuća. - Robert Jolić, Nav. Djelo, 2009, 91. i 92.

(19) Župa Brotnjo je 1867. godine podijeljena na manje župe, a Kručevići su ušli u sastav župe Gradnići. Iz popisa stanovništva početkom austrougarskog perioda iz 1879. godine u Kručevićima je bilo 367 stanovnika raspoređenih u 80 kuća. Od tog broja je bilo 294 katolika i 73 stanovnika islamske vjeroispovijesti. U župi Gradnići je 1917. godine živjelo 6595 katolika, a 1927. godine 1173 katolika, ali su zabilježena i 25 stanovnika islamske vjeroispovijesti. Po parcijalnim podacima iz 1974. godine u župi Gradnići je bilo 1474 katolika. Iz popisa stanovništva iz 1991. godine u Kručevićima je živjelo 198 stanovnika, a od tog broja je bilo 177 katolika i 21 stanovnik islamske vjeroispovijesti. - Robert Jolić, Nav. Djelo, 2009, 92, 96, 97, 99. i 105.

Danas je gornji dio sela Kručevići (Kručevića Brdo) gdje se nalazi Hajduk – kula nenaseljen, a oko kule se nalaze samo ostaci kamenih zidova ranije postojećih nastambi. 

(20) S rušenjem kula započeto je u prvom ratu Karla VI s Turcima. Što se zna, 1716. srešene su tri kule. Godine 1837. dao je paša Vedžihija porušiti Beširevića kulu u Turskoj Jasenici...I 1918. palili su kmeti kule svojih begova, a iza ove godine kao i nešto prije, rušili su ih i sami vlasnici. - Hamdija Kreševljaković, Nav. djelo, 1954. godina, 73.

(21)  U pogledu tlocrtne dispozicije, kule kao osnovu imaju kvadrat dužine stranice između 6,00m i 10,00m i rijetko pravougaonik. Kule su zidane uglavnom od tesanog vapnenca. Zidovi u prizemlju su uvijek deblji od zidova etaža iznad. Visina kula iznosi uglavnom od 11,00m do 20,00m i obično je nešto veća od dvostruke dužine osnovice. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 71.

(22) Vrata su kod nekih kula bila pri tlu, a kod nekih su iznad zemlje i do 4 metra, te se do njih dolazilo preko ljestvi ili kamenih stepenica. Vrata na kulama su uvijek građena na svod s jednim kanatom (krilom) od gvožđa ili jake hrastovine i vrlo su niska. Iznutra je u svakoj kuli bila uzidana pomična prijevornica ili mandal, kojim su se zatvarala vrata koja su bila snabdjevena i snažnom bravom. Biće da su kule sa ulazima pri tlu starijeg postanka. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 71. i 72.

(23) Pod prvog sprata je bio strop prizemlja, ako prizemlje nije presvedeno. U sobama za stanovanje ispod podova je naboj. Na svakom spratu se ispred prostorija za stanovanje nalazi predsoblje s kojeg vodi drveno stubište gore i dolje. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 72.

(24) U prizemnoj prostoriji kula nije bilo otvora, a kod nekih kula ih nije bilo niti na prvom ili drugom spratu, ali su bile probijene puškarnice. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 72.

(25) U svakoj prostoriji za stanovanje kule nalazio se po jedan kamin ili odžak, a dim je prolazio kroz dimnjak u zidu. U predsoblju bar jednog sprata nalazio se zahod, čiji je kanal u nekim slučajevima bio uzidan u sami zid kule, a u nekim priljubljen uz vanjsku stranu zida. Do odžaka, rjeđe do zahoda se nalazila banjica (hamamdžik) prostorija za kupanje. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 72.

(26) Puškarnice su tako postavljene da brane kulu sa svih strana unakrsnom vatrom. One su brojnije na višim bojevima, tako da na drugom boju zna biti do dvanaest otvora. - Salih Rajković, Nav. Djelo, Sarajevo: 1982, 17.

(27) Na kulama su prozori okrenuti na dvije ili tri strane, a nikada na sve četiri strane. Obično strana gdje nije bilo prozora je bila strana gdje su se nalazila ulazna vrata, s tim što se u tom slučaju na najgornjem spratu kule nalazio jedan mali prozor iznad vrata s kojeg se moglo vidjeti ko kuca na vrata, a po potrebi se moglo i pucati. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 72.

(28) Sve su kule u Bosni i Hercegovini u originalnoj formi imale sobe na najvišem spratu ispod završnog svoda ili ćemera koje su se zvale ćemer – odaje. Najviši sprat kula je dakle obično bio prekriven kupolastim ili bačvastim svodom (ćemerom od sedre). Kod nekih kula iznad svoda se nalazio još jedan sprat od drvene građe, uglavnom od hrastovine. Takav način gradnje se zove čatma, kao i samo prostorija. Čatma je kod nekih kula imala prepust i prozore na sve četiri strane, pa se može reći da je to bila stražarnica. Ako je iznad završnog svoda bila čatma, do nje su vodile ispred ćemer odaje kamene stepenice kroz poseban presjek na svodu. Taj se otvor zatvarao gvozdenim vratima položenim horizontalno, pa su se ta vrata zvala kapak. Stepenice i kapak su građeni od nezapaljivoga materijala kako bi se spriječilo širenje eventualnog požara na čatmu i krov. Zidovi u predsobljima i prostorijama za stanovanje su bili okrečeni, dok je namještaj pretežno bio drveni. Horizontalne pregrade (stropovi) su bili izgrađeni od jakih greda i debelih daski, dok su pregradni zidovi bili izgrađeni od drveta i ćerpiča - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 72.

Po sobama, bar sa dvije strane su bili postavljeni minderluci ili sećije. Kule su prekrivane šatorastim krovom s većim prepustom. U Bosni su kule prekrivane šindrom, a u Hercegovini kamenim pločama. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 71 – 72.

(29) Pored kula su obično građeni odžaci (konaci). Kule daju malo prostora za stanovanje, tako da su pored njih građeni jednospratni odžaci koji su se prostirali u širinu. Kula je uvijek građena na više spratova, a odžaci (konaci) su redovito jednospratni. Osnovica kule je s vrlo malo iznimki kvadrat, rjeđe pravougaonik, a u odžaka uvijek pravougaonik. Kule su uvijek građene od kamena, a odžaci i od ćerpića i drveta. Oko kula i odžaka se obično nalazilo prostrano dvorište opasano zidom. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 71 – 72.

(30) Poznate su i kule gdje su zidovi malterisani. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 72.

(31) Zidovi u prizemlju su uvijek nešto deblji od zidova iznad. Najmanja debljina zidova iznosi 100cm, a najveća 152cm. Sve te kule su bile su tvrdo građene i neprijatelj ih je mogao samo onda, ako je pri ruci imao topove. - Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 71-73.

(32) Moguće je samo pretpostaviti da se na mjestu tog objekta nalazila komplementarna istorijska građevina – odžak.

Dok je uz svaku kulu u Bosni bio smješten po jedan odžak, takvi objekti u Hercegovini su bili vrlo rijetki i poznate su samo 2 kule sa odžacima u Bileći i Blizancima. -  Salih Rajković, Nav. Djelo, Sarajevo, 1982, 19.

(33) Dopis Zavoda za zaštitu spomenika u sklopu Federalnog ministarstva kulture i sporta broj 07-40-4-3809-1/10 od 13.10.2010.

(34) Hamdija Kreševljaković, Kule i odžaci u Bosni i Hercegovini, Sarajevo: Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, „Naše starine“, 1954. godina, 71.



Hajduk kula na Kručevića Brdu, historijska građevinaHajduk kula na Kručevića Brdu prije 1980. godineJugoistočna fasadaJugozapadna fasada
Pogled sa zapadaJugoistočna fasada - detaljOstatak dimnjakaUnutrašnjost kule
Unutrašnjost kuleDetaljSuterenMašikul


ENGLISH 
Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika © 2003. Razvoj i dizajn: