početna stranica    
 
Odluke o proglašenju dobara nacionalnim spomenicima

ODLUKU
o izmjeni odluka o proglašenju nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine donesenih zaključno sa 50. sjednicom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika


Privremena lista nacionalnih spomenika

Privremena lista nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine
KOMPLETNA


O privremenoj listi

Odluka o brisanju spomenika sa Privremene liste

Lista peticija za proglašenje dobara nacionalnim spomenicima

Odluke o odbijanju prijedloga za proglašenje nacionalnim spomenikom

Ugroženi spomenici

Odluke donesene na posljednjoj sjednici

Online peticije

Pokretno

Nepokretno

MANAGEMENT PLAN
Nomination of the Properties for Inscription on the World Heritage List
Mehmed pasha Sokolovic Bridge in Višegrad
Bosnia and Herzegovina


Narodno pozorište Republike Srpske, istorijski spomenik

galerija nazad

Status spomenika -> Nacionalni spomenik

            Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na osnovu člana V, stav 4 Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini i člana 39. stav 1 Poslovnika o radu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 4. do 6. juna 2012. godine, donijela je

 

O D L U K U

 

I

 

            Istorijski spomenik – Narodno pozorište Republike Srpske (Spomen dom kralja Petra I Oslobodioca, Narodno pozorište Vrbaske banovine, Hrvatsko državno kazalište, Narodno pozorište, Narodno pozorište Bosanske Krajine, Krajiško narodno pozorište) u Banjoj Luci proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine (u daljnjem tekstu: nacionalni spomenik).

            Nacionalni spomenik sačinjava objekat Narodnog pozorišta.

            Nacionalni spomenik se nalazi na prostoru označenom kao k.č. 3355/1 i 3355/2, k.o. Banja Luka VII (novi premjer), posjedovni list broj 2251/1, što odgovara k.č. 14/1, 14/4, 14/5, 14/22, 14/27, 14/28 i k.o. Banja Luka (stari premjer), z.k. uložak broj 9719, Grad Banja Luka, Republika Srpska, Bosna i Hercegovina.

            Na nacionalni spomenik primjenjuju se mjere zaštite utvrđene Zakonom o provođenju odluka Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika, ustanovljene u skladu sa Aneksom 8 Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini (“Službeni glasnik Republike Srpske”, br. 9/02,70/06 i 64/08).

 

II

 

            Vlada Republike Srpske dužna je da obezbijedi pravne, naučne, tehničke, administrativne i finansijske mjere za zaštitu, konzervaciju i prezentaciju nacionalnog spomenika.

            Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika (u daljem tekstu: Komisija) utvrdiće uslove i obezbijediti sredstva za izradu i postavljanje informacione table sa osnovnim podacima o spomeniku i odluci o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom.

 

III

 

            Radi trajne zaštite nacionalnog spomenika, na prostoru definisanom u tački I stav 3 ove odluke utvrđuju se sljedeće mjere zaštite:

-          dozvoljeni su isključivo konzervatorsko-restauratorski radovi, uključujući i radove na tekućem održavanju i prezentaciji spomenika, uz odobrenje ministarstva nadležnog za prostorno uređenje Republike Srpske i stručno nadziranje nadležne službe zaštite nasljeđa na nivou Republike Srpske;

-          nije dozvoljena promjena stilskih karakteristika objekta uklanjanjem ili dodavanjem pojedinih dekorativnih elemenata i arhitektonskih detalja (kamene i druge plastike, vijenaca i sl.);

-          izraditi plan održavanja objekta;

-          zabranjeno je odlaganje otpada.

 

IV

 

            Stavljaju se van snage svi sprovedbeni i razvojni prostorno-planski akti u dijelu u kojem su suprotni odredbama ove odluke.

 

V

 

            Svako, a posebno nadležni organi Republike Srpske, gradske i opštinske službe suzdržaće se od preduzimanja bilo kakvih radnji koje mogu da oštete nacionalni spomenik ili dovedu u pitanje njegovu zaštitu.

 

VI

 

            Ova odluka dostaviće se Vladi Republike Srpske, ministarstvu nadležnom za prostorno uređenje Republike Srpske, nadležnoj službi zaštite naslijeđa na nivou Republike Srpske i opštinskim organima uprave nadležnim za poslove urbanizma i katastra, radi sprovođenja mjera utvrđenih u tačkama II - V ove odluke, te nadležnom opštinskom sudu radi upisa u zemljišne knjige.

 

VII

 

            Sastavni dio ove odluke je obrazloženje sa pratećom dokumentacijom koje je dostupno na uvid zainteresovanim licima u prostorijama i na web stranici Komisije (www.kons.gov.ba).

 

VIII

 

           

            Prema članu V, stav 4. Aneksa 8 Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, odluke Komisije su konačne.

 

IX

 

            Ova odluka stupa na snagu narednog dana od dana objavljivanja u „Službenom glasniku BiH“.

 

            Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović i Ljiljana Ševo.

 

Broj: 02-2.3-73/12-24

5. juna 2012. godine                                                                 

Sarajevo                                  

 

Predsjedavajuća Komisije

Amra Hadžimuhamedović

 

O b r a z l o ž e nj e

 

I – UVOD

            Na osnovu članа II, stav 1 Zakona o provođenju odluka Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, ustanovljene u skladu sa Aneksom 8 Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, “nacionalni spomenik” je dobro, koje je Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika proglasila nacionalnim spomenikom, u skladu sa članovima V i VI Aneksa 8 Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, kao i dobra upisana na Privremenu listu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine („Službeni glasnik BiH“, broj 33/02), sve dok Komisija ne donese konačnu odluku o njihovom statusu, a za šta ne postoji vremensko ograničenje i bez obzira na to da li je za navedeno dobro podnesen zahtjev.

            Grupa građana Banje Luke, ljubitelja graditeljskog naslijeđa, podnijela je dana 25. avgusta 2003. godine, prijedlog Komisiji za proglašenje Narodnog pozorišta Republike Srpske nacionalnim spomenikom BiH. U skladu sa odredbama Zakona, a na osnovu člana V, stav 4, Aneksa 8 i člana 35. Poslovnika o radu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, Komisija je pristupila provođenju postupka za donošenje konačne odluke za proglašenje dobra nacionalnim spomenikom

 

Izjava o značaju dobra

            Objekat Narodnog pozorišta Republike Srpske sagrađen je prema projektu Josifa Goldnera, a otvoren je koncem 1934. godine, pod nazivom Dom kralja Petra I Oslobodioca. Izvorno je služio za smještaj više kulturnih sadržaja od kojih je centralna bila pozorišna djelatnost. Narodno pozorište Vrbaske banovine bilo je, nakon sarajevskog, drugo narodno pozorište koje je osnovano u Bosni i Hercegovini.

            Objekat zauzima dominantan položaj u okviru urbanog gradskog jezgra. Kao zadnji u nizu objekata planskog poteza Gospodske i ulice Bana Milosavljevića objekat stilski odstupa od prethodno izgrađenih objekata u smislu uvođenja elemenata bauhausa i funkcionalizma u arhitekturu blokovske gradnje, pa se na taj način smatra pionirskim arhitektonskim postignućem te vrste u Banjoj Luci. U njegovom arhitektonskom izrazu i u njegovoj urabanističkoj postavci sadržana je kontradiktornost koja ga čini i rijetkim primjerom arhitektonsko-urbanističke aktivnosti u vremenu modernizma. Naime, iako nosi odlike internacionalnog stila koji je zasnovan na počelima detradicionalizacije arhitekture i decentralizacije grada, on nije modernistički nego eklektički objekat koji ima elemente istoricizma i nacionalnog preporoda. Tako su u arhitekturi spojeni skokro nespojivi elementi. Njegovom urbanističkom postavkom arhitekta je iskazao razumijevanje i poštovanje zatečene tradicionalne strukture i potrebe snaženja gradskog centra i time dodatno problematizirao početak modernističkog koncepta.

 

II – PRETHODNI POSTUPAK

            U toku vođenja postupka izvršen je uvid u:

-          podatke o sadašnjem stanju i namjeni dobra, uključujući opis, arhitektonski snimak i fotografije;

-          uvid u sadašnje stanje dobra;

-          kopiju katastarskog plana;

-          zemljišno-knjižni izvadak;

-          prepis iz posjedovnog lista;

-          plan prostorne organizacije;

-          valorizaciju kulturno-istorijskog naslijeđa;

-          plan rasporeda ljetnih bašti i obuhvata za raspis konkursa;

-          plan parcelacije;

-          istorijsku, arhitektonsku ili drugu dokumentarnu građu o dobru koja je data u popisu korištene dokumentacije u okviru ove odluke.

 

            Prema odredbi člana V, stav 2, Aneksa 8 Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini i člana 37. Poslovnika o radu Komisije, prije donošenja konačne odluke o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom, Komisija će pružiti mogućnost vlasniku predloženog nacionalnog spomenika, podnosiocu peticije, institucijama nadležnim za očuvanje naslijeđa, stručnim i naučnim institucijama, stručnjacima i naučnicima, kao i drugim zainteresovanim licima da iznesu svoje stavove. U skladu s tim, Komisija je dopisima broj: 02-35.2-8/11-249 od 06.12.2011. godine, 02-35.2-5/12-46 od 15.03.2012. godine i 02-35.2-5/12-135 od 25.07.2012. godine, zatražila dostavljanje dokumentacije i stavova u vezi sa proglašenjem Narodnog pozorišta RS Nacionalnim spomenikom od: vlasnika dobra – Narodnog pozorišta RS, Grada Banje Luke, Republičke uprave za geodetske i imovinsko pravne poslove Banja Luka, Ministarstva za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske, Arhiva BiH, Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog naslijeđa Republike Srpske i Arhiva Republike Srpske. Nakon toga Komisiji je dostavljena sljedeća dokumentacija:

-          dopisom broj 03-364-2950/11, dana 26.12.2012. godine, Grad Banja Luka, Odjeljenje za prostorno uređenje, dostavilo je dokumentaciju, odnosno:

-         podatke o lokaciji objekta sa upisanim brojevima k.č. i k.o.

-         izvod iz Regulacionog plana dijela centralnog područja grada Banje Luke sa sljedećim grafičkim prilozima:

1. Prilog broj 4 – Plan prostorne organizacije

2. Prilog broj 8 – Plan pozicija značajnih objekata urbanog mobilijara sa obuhvatima za konkurse

3. Prilog broj 11a – Plan parcelacije površine

4. Valorizacija kulturnog naslijeđa

-         tabela sa prikazom objekata i ambijenata koji su od strane Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog naslijeđa, valorizovani kao kulturno-istorijsko naslijeđe sa zonama zaštite i mjerama zaštite za navedne objekte.

-          dopisom broj 02-36.1-11/12-28 11, dana 13.02.2012. godine, Republička uprava za geodetske i imovinsko-pravne poslove Banja Luka, dostavila je dokumentaciju, odnosno:

-         kopiju katastarskog plana

-         posjedovni list – prepis

-         zemljišno-knjižni izvadak

-         dana 16.03.2012. godine izvršen je uvid u projektnu dokumentaciju koja se čuva u Arhivu Republike Srpske u Banjoj Luci.

-          dopisom klas. ozn. 07/4.01.0201/ djel. broj 058-377/12, dana 02.08.2012. godine, Arhiv Republike Srpske, nakon uvida u Arhivsku građu, dostavio je podatke da ne raspolaže projektnom dokumentacijom.

-          dopisom broj 03-364-1855/12, dana 02.08.2012. godine, Administrativna služba grada Banja Luka, Odjeljenje za prostorno uređenje, dostavila je podatke da ne raspolaže dokumentacijom o radovima izvršenim na objektu Narodno pozorište Republike Srpske.

 

            Na osnovu uvida u prikupljenu dokumentaciju i stanje dobra utvrđeno je sljedeće:

 

1. Podaci o dobru

Lokacija

            Objekat Narodnog pozorišta smješten je u centru grada i zauzima značajan položaj u urbanoj matrici grada. Sa bočnih strana okružen je glavnom kolskom i glavnom pješačkom ulicom, a sa ulazne strane je manji trg sa spomenikom Veselinu Masleši.

            Objektom Narodnog pozorišta, završava se blok, odnosno cjelina koju čine Banski dvor, takođe izgrađen u vrijeme Vrbaske Banovine, sa uređenom, otvorenom javnom površinom koja povezuje ova dva objekta.

            Nacionalni spomenik nalazi na lokaciji označenoj kao k.č. 3355/1 i 3355/2 k.o. Banja Luka VII (novi premjer), k.č. 14/1; 14/4; 14/5; 14/22; 14/27; 14/28 k.o. Banja Luka (stari premjer) z.k. 9719, upisan u posjedovni list br. 2251/1, grad Banja Luka, Republika Srpska, Bosna i Hercegovina.

Istorijski podaci(1)

            Okolina Banje Luke bila je naseljena još u rimsko doba(2).  Grad se razvio uz tok saobraćajnice i rijeke poprimajući longitudinalnu formu(3). 

            Prvi sigurniji pomen Banje Luke potječe sa kraja XV vijeka, kada se se nalazila u sastavu stare bosanske župe Zemljanik, a 1463. godine je ušla u sastav Jajačke Banovine(4), te od 1528. godine ulazi u sastav Osmanskog Carstva(5).

            U periodu nakon 1851. godine, povodom reorganizacije uprave u Bosni, Banja Luka je postala središte okruga i tim povodom izgrađen je niz prosvjetnih i sakralnih objekata, uvedena telegrafska linija Banja Luka - Sarajevo i izgrađena prva željeznička pruga Banja Luka - Dobrljin(6). Pruga zamišljena kao dio buduće otomanske transbalkanske željeznice, pokrenula je izgradnju niza novih objekata i stambenih blokova koji u grad donose duh Evrope tj. neostila i secesije(7). 

            U ovoj fazi razvoja grada, između ostalog, postavljene su i glavne smjernice za oblikovanje današnje Gospodske ulice(8).

            Godine 1878. Austro-Ugarska je, nakon odluke Berlinskog kongresa, dobila pravo da okupira Bosnu i Hercegovinu. Ubrzo nakon toga u Banjoj Luci se 1888. godine otvara fabrika duvana, a zatim i rudnik na Laušu, izgrađeno je nekoliko novih škola, štamparija, pravoslavna i katolička crkva(9). Grad se od tada razvija sa izraženim evropskim utjecajem, zadržavajući koncept podužnog grada(10). 

            Poslije Prvog svjetskog rata, stvaranjem države Srba, Hrvata i Slovenaca, Banja Luka postala je centar Bosanske krajine i sjedište župe, a 1929. godine, poslije administrativne podjele Kraljevine Jugoslavije, i glavno mjesto novoosnovane Vrbaske Banovine(11). 

            U tom periodu Banja Luka ima već definisanu urbanističku stukturu, sa potpuno definsanim komunikacijskim i arhitektonskim akcentima, koje nadograđuje i upotpunjava nova arhitektonska epoha.      U ovom periodu izgrađen je znatan broj javnih ali i manjih stambeno-poslovnih zgrada u različitim stilovima: od gradnje u duhu oživljavanja nacionalnog stila (sa naglaskom na neovizantijski slog) do gradnje u duhu funkcionalizma. Grad se razvija na lijevoj obali Vrbasa, dok je desna strana sa starim orijentalnim čaršijama i naseljima zapostavljena. Gradnju karakteriše zadržavanje podužnog koncepta grada sa postojećim transverzalama(12).   

            Prvi veći građevinski poduhvat nakon Prvog svjetskog rata bio je izgradnja Saborne pravoslavne crkve 1925 - 1929. godine u istoricističkom stilu u duhu obnove elemenata srpske srednjovjekovne arhitekture iz poslednje četvrtine 14. i prve polovine 15. vijeka (takozvane moravske škole građevinarstva)(13). Izgradnjom crkve počinje jedna nova građevinska epoha u istoriji Banje Luke, a odnosi se na izgradnju masivnih reprezentativnih objekata javnog karaktera građenih za potrebe novoformirane Vrbaske Banovine. U potezu Gospodske ulice, sa obje strane novoformiranog trga, nastavljena je simetrična blokovska gradnja koja počinje gradnjom objekata Banskog dvora i Banske uprave (1931 - 1934. godine)(14).

            Prije nego što je osnovano u Banjoj Luci, pozorište na teritoriji Bosne i Hercegovine postojalo je jedino u Sarajevu, gdje je osnovano 1920. godine.

            Jedan od velikih pokretača ove akcije bilo je i srpsko kulturno-prosvjetno društvo „Prosveta“ iz Banje Luke(15), kao i sam ban Svetislav Tisa Milosavljević, veliki pobornik kulturnog razvitka grada. Još po dolasku na vlast, ban Milosavljević je primjetio koliko je siromašan kulturni život u gradu: „u celome kraju nema nikakve mogućnosti za duhovnu razonodu“ i da mu predstoji veliki rad na tom polju. Lijepe uspomene o pozorištu ban je nosio još iz Niša i smatrao da je pozorište „pionir kulture, umjetnosti i narodne misli“ i da ono ne samo da vaspitava književno-umjetnički ukus publike, već i da je „nacionalno žarište prvorednog značaja.“ Iako su ekonomske predispozicije za takav poduhvat bile jako nepovoljne, ban je smatrao da po pitanju uzdizanja kulturnog života treba poduzeti hitne mjere inicirajući neophodnost gradnje pozorišnog objekta(16).

            U ljeto 1930. godine, ban Milosavljević je u goste pozvao ugledne predstavnike pozorišne umjetnosti Kraljevine Jugoslavije(17) i uz njihovu stručnu pomoć razmotrio moguća prostorna rješenja zgrade pozorišta.

            Nakon što je ban Milosavljević 2. septembra 1930. godine obznanio ukaz o osnivanju Narodnog pozorišta Vrbaske banovine, prošlo je 50 dana do realizacije ideje. Glavni problem u realizaciji tog problema bilo je pitanje rješenja objekta u kojem će pozorište biti smješteno. Institucija je prvobitno smještena u „Sokolanu“(18), koja je uz stručnu pomoć predstavnika Udruženja glumaca veoma brzo adaptirana i prilagođeno novoj namjeni(19). 

            Narodno pozorište Vrbaske banovine otvoreno je 18. oktobra 1930. godine uz prisustvo uglednih predstavnika upravnih, nacionalnih, vjerskih, privrednih, vojnih, kuturnih, sportskih i dr. organizacija u gradu. Prve četiri sezone za tu namjenu je korištena adaptirana zgrada „Sokolane“- što je predstavljalo samo privremeno rješenje dok se ne pronađe način i sredstva da se izgradi objekat koji bi zadovoljio potrebe ove institucije(20).

            Objekat Narodnog pozorišta, nastao je kao logičan ishod potrebe da se definiše urbana struktura reprezentativnog centra Vrbaske Banovine, odnosno završi blokovski potez započet izgradnjom zgrade Banskog dvora. Izgrađen je prema projektu Josifa Goldnera. U arhitekturi objekta uočava se eklekticizam nastao primjenom različitih stilova u arhitekturi objekta, od neorenesansnih elemenata do funkcionalnog bauhausa, sa završnim dekorativnim elementima folklornog karaktera(21). 

            Učešće u izgradnji objekta, koji će po otvorenju nositi naziv Dom Kralja Petra I Oslobodioca dalo je i „Zmijanje“ - društvo za podizanje spomenika i osnivanje fondacije Petar Kočić. Ostatak novca predviđenog za podizanje spomenika Petru Kočiću raspodjeljen je na Fond Petra Kočića i za potrebe izgradnje objekta(22). Na sjednici održanoj 04. aprila 1933. godine, glavni odbor „Zmijanja“ donio je odluku da zajedno sa Odborom za podizanje Doma pristupi podizanju objekta u maju 1933. godine. Zemljište za izgradnju objekta ustupila je Banjalučka opština(23). Radovi na izgradnji su trajali 13. mjeseci i okončani su u septembru 1934. godine.

            Objekat je otvoren 12. novembra 1934 godine, pod nazivom „Dom Kralja Petra I Velikog Oslobodioca“(24). Pored Pozorišta u zgradu su bili smješteni: Kulturno društvo „Zmijanje“, Muzej Vrbaske banovine, KAB, a od 1935. i Narodna biblioteka Vrbaske banovine“„Zgrada je podignuta u modernom stilu, sa dva sprata sa ulazne fasade i jednim spratom sa zadnje strane. Sklad stila upotpunjen je izgradnjom balkona i terasa u dijelu koji odgovara ravnom krovu poslednjih etaža. Na ulaznoj fasadi bočno u odnosu na glavni ulaz postavljeni su bareljefi, za koje je nacrte napravio Dragutin Inkostri.“(25)   

            U suterenu objekta bile su smještene pomoćne prostorije sa aparatima za centralno grijanje, drvarnice, odjeljenja za radionice, smještaj rekvizita i slični sadržaji.

            U prizemlju objekta bila je smještena institucija Narodnog pozorišta Vrbaske banovine sa sljedećim sadržajima: pozorišna sala, kapaciteta 500 sjedišta (odnosno 100 sjedišta više nego prvobitna pozorišna sala) i prateći sadržaji – pozornica, garderobe, bife, foaje i kancelarije za upravu.

            Muzej Vrbaske banovine bio je smješten na istočnom i sjevernom dijelu prvog sprata. Prema opisu koji daje Branko Suručić, ulaz je bio iz ulice Bana Milosavljevića. U centralnom dijelu bila je veća prostorija koja je posvećena ustanku iz 1875. godine. Zidove su ukrašavali likovi znamenitih ličnosti iz krajiških buna i uopšte iz istorije Bosanske Krajine. Uz ovu sobu nalazila se soba u orijentalnom stilu(26) ili muslimansko-krajiška soba koja je prikazivala život krajiških muslimana(27), dok su u posebnom odjeljenju izložbenog prostora bili smješteni predmeti, dokumenti i likovi istaknutih ljudi iz vremena austro-ugarske okupacije. Na jednom manjem dijelu bili su eksponirani arheološki predmeti. U ostatku prostora nalazio se etnografski materijal: nošnje, vez, ornamentika, alati, posuđe, nakiti i obredni predmeti sistematizovani prema teritoriji, vremenu i vjerskoj pripadnosti. Na postavkama je radio Špiro Bocarić(28), slikar, pa je cijela postavka zasnovana na umjetničko- estetskim kriterijima(29).  

            Na zapadnoj strani prvog i na drugom spratu nalazilo se 14 soba, rezervisanih za biblioteku i razna banovinska društva. Na drugom spratu bila je i mala sala sa 130 mjesta predviđena za predavanja, skupštine i konferencije.

            Pored Pozorišta u zgradu su bili smješteni: Kulturno društvo „Zmijanje“, Muzej Vrbaske banovine, KAB, a od 1935. i Narodna biblioteka Vrbaske banovine“.

            Nakon uspostavljanja Nezavisne države Hrvatske, pozorište dobija novi naziv: Hrvatsko državno kazalište.

            Nakon završetka Drugog svjetskog rata institucija pozorišta dobila je cijelu zgradu za svoje potrebe. Tom prilikom mijenja ime u: Narodno pozorište u Banjaluci. Od sezone 1946/1947. Pozorište radi pod nazivom Okružno narodno pozorište, nakon čega još jednom mijenja ime u Narodno pozorište.            Taj naziv nosi sve do 1953. kada dobija ime Narodno pozorište Bosanske Krajine. U periodu od 1994. do januara 1999. godine naziva se Krajiško narodno pozorište, da bi nakon toga dobilo današnji naziv Narodno pozorište Republike Srpske.

            Prva značajnija adaptacija objekta urađena je 1959. godine, po projektu Vladimira Dobrovića(30),  sarajevskog arhitekte, kada je scena tehnički modernizovana, a sala i interijeri generalno preuređeni.

            Nakon zemljotresa 1969. godine, objekat je pretrpio znatna oštećenja. Pozornica je postala neupotrebljiva. Ubrzo nakon toga grad je donio odluku da se pozorište sanira, adaptira i modernizuje(31).  

            Prema projektu Vjenceslava Rihtera(32) izvršena je druga velika sanacija i adaptacija pozorišta.

            Tokom adaptacije 2004. godine napravljena je scena „Petar Kočić“ sa 77 sjedišta. Namjena pojedinačnih funkcionalnih cjelina kao i naziv objekta i institucija smještenih u objektu mijenja se tokom različitih istorijsko-političkih uslova.

            Danas se objekat koristi za potrebe Narodnog pozorišta RS, sa izuzetkom dijela prvog i drugog sprata koji se koristi za iznajmljivanje prostora kompaniji Siemens.

 

2. Opis dobra

            Objekat je lociran u centru grada kao slobodnostojeći.U cjelokupnom arhitektonskom izrazu objekta dominira stil bauhausa, sa izuzetkom ulazne partije koju odlikuju neoklasični elemeti i dva reljefa postavljena sa bočnih strana ulaza- u duhu oživljavanja nacionalnog stila. Oblik lokacije odredio je položaj objekta završetka bloka. Ovakve prostorne odrednice, utjecale su na oblik objekta. Objekat je po karakteru uglovnica, nepravilnog geometrijskog oblika, bliskog pravougaoniku sa zaobljenjima na uglovima na ulaznoj strani objekta. Podužni pravac prati pravac ulica Kralja Petra I Karađorđevića i Bana Milosavljevića.

            Na objektu postoje četiri ulaza:

-          glavni ulaz za publiku orijentisan je na manji trg sa uređenim zelenim površinama,

-          sporedni ulazi za publiku orijentisani su na ulice Bana Milosavljevića i Kralja Petra I Karađorđevića. Posljednji ulaz se takođe koristi i kao ulaz za kamernu scenu Petar Kočić i

-          tehnički ili ekonomski ulaz iz ulice Bana Milosavljevića.

            Današnji izgled objekta je suštinski zadržao prvobitnu koncepciju, u toku sedamdesetogodišnje istorije njegovog postojanja - od prvobitnog multifunkcionalnog objekta do današnje jedinstvene funkcije pozorišne zgrade. Nizom adaptacija, objekat je u potpunosti prilagođen pozorištu i publici. U vanjskom izgledu pozorišta reflektovana je funkcionalnost dispozicionog rješenja objekta.

            Dimenzije vanjskih gabarita objekta iznose: dužina 52,5 m, širina 35,15 m.

            Objekat je izgrađen u klasičnom masivnom sistemu gradnje. Glavni konstruktivni sistem je linijski sa nosivim zidovima debljine 50 cm kao primarnim konstruktivnim elementima, na koje se oslanjaju horizontalni nosivi elementi. Debljina unutrašnjih konstruktivnih zidova iznosi 50 cm. Krov objekta izveden je kao ravan, prohodan. Završna obrada krova su betonske ploče.

            Denivelacija arhitektonskih masa forme objekta proizilazi iz različite spratnosti pojedinih dijelova objekta. Objekat je vertikano raščlanjen po sljedećim etažama: suteren koji je izveden ispod dijela objekta, prizemlje i sprat. Drugi sprat izveden je nad dijelom objekta koji u prizemlju odgovara ulaznoj partiji. Naknadno dograđeni dio objekta prelazi spratnost prvobitnog objekta pozorište i doseže visinu 5 spratova.

            Unutrašnji prostor je nizom adaptacija prilagođen povezivanju korisnika, tj. publike sa gledališnom salom i publike sa scenom, pa je dispozicija objekta prilagođena rješavanju ova dva osnovna problema pozorišne zgrade.

            Dispozicija i oblik pozorišta uslovljeni su centralizovanim karakterom objekta sa glavnom salom, odnosno prostorom Velike scene kao dominantnom i primarnom funkcijom oko koje se razvijaju ostale funkcionalne cijeline u objektu. Osim Velike scene, prikazivanje predstava obavlja se i na prostoru male scene, odnosno scene Petar Kočić.

            Oko glavne gledališne sale, koja se pruža kroz dvije etaže (prizemlje i prvi sprat) i blago se izdiže iznad nivoa prvog sprata, formirana su dva bočna krila, koridorskog rješenja sa pratećim sadržajima i vertikalnim komunikacijama. Gabarit prizemlja odgovara gabaritu prve etaže, dok je druga etaže izvedena nad dijelom koji u prizemlju odgovara ulaznoj partiji sa foajeima. Naknadno dograđeni dio objekta izdignut je iznad druge etaže objekta i jednim dijelom je nadograđen nad prvim spratom pozorišta.

            Suteren objekta izveden je ispod dijela prizemne etaže objekta, odnosno ispod scene i dijela auditorijuma sa bočnim koridorima. U suterenu je smješteno propadalište scene i prateći pomoćni sadržaji - skladišta i radionice.

            U prizemlju objekta, koje je funkcionalno najvažnija etaža, centralni i najveći dio zauzima glavna gledališna sala ili prostor Velike scene objekta, koja se pruža kroz dvije etaže. Prostor proscenijuma razdvaja prostor za publiku i prostor za glumce. Unutar ove dvije odvojene cjeline organizovani su odgovarajući sadržaji koji zadovoljavaju potrebe glumaca sa jedne i publike sa druge strane. Sa obje strane Velike scene u podužnom pravcu formirana su bočna krila, sa pratećim prostorima za pripremu glumaca. Sa sjeveroisočne strane Velike scene je ulazna partija sa biletarnicama, garderobom za gledaoce, vertikalnim komunikacijama i foajeima.

            Veliku scenu, podužnim pravcem orijentisanu sjeveroistok - jugozapad, čine gledalište ili auditorijum i prostor scene. Auditorijum potkovičastog oblika, koji se blago lepezasto širi od scene prema ulazu sastoji se od prizemnog dijela i balkona. Podužna osovina scene iznosi 20,13 m a u poprečna u dijelu proscenijuma 9,80 m. Radijus zaobljenog dijela iznosi oko 13,30 m. Ukupan kapacitet Velike scene iznosi 318 sjedišta. Sjedišta su raspoređna u parteru i balkonu: parter 239 sjedišta raspoređena u 14 redova, balkon 3 reda sa 57 sjedišta, glumačka loža 12 sjedišta i svečana loža 10 sjedišta. Ulaz u auditorijum je sa njegove sjeveroistočne strane, tačnije iz pravca ulazne partije pozorišta. Portali su dvokrilni, postavljeni sa bočnih strana auditorijuma. Zidarske dimenzije vrata iznose 160/227 cm, dok su svijetle 148/210 cm. Osim ovih, u prizemlju Velike scene na prostoru prema sceni, postoji i po jedan portal sa obje strane auditorujma kojim se pristupa hodnicima sa sanitarnim čvorom za publiku. Svijetla širina ovog portala izvosi 101 cm, a svijetla visina 225 cm.

            Scena se sastoji od proscenijuma i pratećih sadržaja. Ukupna poprečna dimenzija scene iznosi 11,75 m, a podužna 14,23 cm, postavljena na visini 1,58 m. Sa bočnih strana scene formirane su bočne scene i prostorije za glumce, a iza scene prostor za skladištenje rekvizita. Iza proscenijuma, odnosno prostora na kom se održava predstava je organizovano propadalište i mehanizam postavke scene. U dograđenom dijelu objekta koji je vezan za scenski prosor su skladišta sa rekvizitima. Ulaz u skladišta je iz ulice Bana Milosavljevića, postavljen na visini 95 cm, pa je pristup organizovan preko pristupnih rampi za kamion kome je moguće izvršiti utovar i istovar cjelokupnog dekora scene.

            Bočne scene, smještene uz scenski prostor, na početku bočnih koridora objekta, podrazumijevaju prostor za skladištenje rekvizita i postava dekora scene. Uz ulicu Bana Milosavljevića u koridoru bočno su muške garderobe za glumce, unutar kojih su smješteni sljedeći sadržaji: salon za glumce koji je vezan direktno uz scenu i prostor sa sanitarnim čvorom i garderobama. Iza salona je prostorija tehničke podrške scene.

            U bočnom krillu uz ulicu Kralja Petra I Karađorđevića je prostor sa ženskim garderobama koji je takođe, salonom za glumce, vezan za scenu. Uz salon su smještene i garderobe, šminkeraj, sanitarni čvor i stepenište za suteren. Stepeništem se pristupa dijelu suterena u kojem je organizovano propadalište scene.

            Odnos između javne površine i unutrašnjosti objekta ostvaruje se kroz definisanje glavne ulazne partije objekta. U odnosu na ulaznu fasadu, ulaz je uvučen prema unutrašnjosti objekta za 90 cm, dok nadstrešnica obrađena u vidu ravne ploče, nad ovim dijelom izlazi izvan fasade za oko 3,00 m.          Nadstrešnicu podržavaju pilastri poluprečnika 30 cm, visine 340 cm. Između njih i bočnih zidova vjetrobrana su postavljena tri monumentalna portala. Zidarske dimenzije ulaznih portala iznose 241/148 cm, dok su svijetle 140/231 cm. Kroz ova tri portala pristupa se prostoru vjetrobrana dužine 4,36 m, a širine 5,5 m. Rampom sa tri stepenika postavljenim cijelom dužinom ovog prostora, kota ulaza se izjednačava sa visinom prizemlja. Visina stepenika iznosi 15, a širina 32 cm. U ovom predulaznom dijelu, sa bočnih strana smještene su biletranice.

            Iz prostora vjetrobrana, kroz tri portala koji prate pozicije glavnih portala, pristupa se prostoru foajea sa garderobama. Zidarske dimenzije ovih poratala iznose 155/246 cm, a svijetle 140/244.   Garderobe za publiku su pozicionisane bočno u odnosu na ulaz objekta. U foajeu uz ulicu Kralja Petra I Karađorđevića su izloženi eksponati predstava iz prethodnih perioda.

            Sanitarni čvorovi za posjetioce organizovani su uz gledalište. Moguće im je pristupiti direktno iz prostora gledališta i iz foajea.

            Svijetla visina prizemlja varira i kreće se od 320 cm u prostoru foajea do 252 u predprostoru sanitarnih čvorova.

            Bočno od glavne ulazne partije, vezane za sporedne ulaze iz ulica Bana Milosavljevića i Kralja Petra I Karađorđevića, su vertikalne komunikacije, odnosno trokrako stepenište za I i II sprat, kao i jednokrako za suteren.

            Iz prostora vjetrobrana sporednog ulaza, sa jedne bočne strane prema glavnom ulazu je portirnica, a sa druge je pristup stepeništu za suteren. Širina stepenišnog kraka iznosi 130 cm.

            Iz vjetrobrana je stepeništem širine 170 cm savladana visina nivoa prizemlja objekta. Sa ovog podesta se pristupa trokrakom stepeništu za I i II sprat. Širina stepenišnog kraka iznosi 130 cm, sa stepenikom širine 32 cm, a visine 15 m.

            Stepenište iz ulice Kralja Petra I Karađorđevića koristi se za potrebe pozorišta, dok se stepenište iz ulice Bana Milosavljevića, koristi za potrebe kompanije Siemens, smještene na bočnom koridoru prvog sprata, orijentisanom na ovu ulicu.

            Na prvom spratu do koga se pristupa stepeništem orijentisanim na ulicu Kralja Petra I Karađorđevića centalni dio zauzima balkon auditorijuma, koji odgovara obliku i dimenzijama prizemlja auditorijuma, a lože i sjedišta gledališta su galerijski organizovani.

            Bočni koridor uz ulicu Kralja Petra I Karađorđevića služi za smještaj kancelarija uprave pozorišta, dok je koridor uz ulicu Bana Milosavljevića iznajmljen za potrebe poslovanja kompanije Siemens. Do njega se pristupa stepeništem orjentisanim na ovu ulicu.

            U prostoru iznad ulazne partije je foaje osmišljen kao klub ugostiteljskog sadžaja, a uz audiorijum, odvojena od kluba uskim hodnikom, je prostorija u kojoj je smještena audio i svjetlosna oprema za potrebe pozornice.

            Na drugom spratu objekta je organizovan prostor male scene, odnosno Scene Petar Kočić sa manjim predprostorom u funkciji foajea i sanitanim čvorom. Uz prostor koji odgovara auditorijumu Velike scene nalaze se prostorije za pripremu glumaca sa skladištima opreme i rekvizita, hodnikom odvojeni od Scene Petar Kočić. Iza gledališta je prostorija tehničke podrške scene, dok se iza scene organizuje pomoćni prostor postavke scene.

            Adaptacijom objekta, nakon velikog zemljotresa koji je zadesio Banju Luku dograđen je dio objekta koji služi za prijem scene i skladištenje rekvizita. Ovaj dio objekta je viši za visinu dva sprata i jednim dijelom izgrađen je i iznad prostora poslednje etaže pozorišta.

            Objekat Narodnog pozorišta uvodi u arhitekturu grada obilježje domaće interpretacije stila moderne arhitekture. Arhitektura objekta ogleda se u geometriji čistih i pravilnih linija. Ova težnja nije u potpunosti dorečena, jer se na objektu još uvijek osjeća uticaj neoklasičnog stila simetrične kompozicije, naročito u obradi ulaznog trijema. Naglašeni geometrijski segmenti objekta oslobođeni su dekorativne plastike, osim na ulaznoj fasadi.

            U prostornom smislu objekat uglavnom korespondira prostornim gabaritima objekata neposrednog okruženja.

            Ulazna fasada objekta je najdominantntija fasada na objektu. Karakteriše je nekoliko elemenata: simetričnost, naglašenost ulazne partije i dinamika forme izražena stepenovanjem fasadnih ravni. Stepenovanje je izvršeno povlačenjem kubusa fasade ka unutra i visinskom denivalacijom. Dominantan visinom i najistureniji je centralni kubus fasade, pravougaone forme. Sa njegovih bočnih strana stepenasto se povlače dva pravougaona kubusa manje visine, zatim kubusi zaobljenih djelova objekta najmanje visine i najviše uvučeni ka unutra. Ovakvo kubističko rješenje prvog i drugog sprata je u zoni prizemlja presječeno vertikalno položenim kubusom izvučenim naprijed ka prostoru otvorene javne površine, koji podržava ulaznu partiju objekta. Materijalizacijom kamenim pločama u monohromatskoj kompoziciji sa bijelim malterisanim fasadama, naglašen je ulaz u objekat.

            Na cijeloj fasadi dominra ulazni trijem sa neoklasičnim elementima pozicioniran na centralnom dijelu fasade. Trijem je natkriven nadstrešnicom, isturenom izvan ravni objekta. Sa bočnih strana ulaza su postavljene identične reljefne dekoracije folklornog karaktera, postavljene u pravougaona polja, rad Dragutina Karla Medenjaka Inkostrija, učenika firentinske škole za primjenjenu umjetnost. Osim na izradi reljefa, Inkostri je angažovan i na dekorisanju enterijera(33).

            Prozorski otvori na ulaznoj fasadi raspoređeni su u tri vertikalna reda. Na zaobljenim dijelovima objekta u zoni prizemlja i prvog sprata su po tri prozorska otvora. Na nivou prvog sprata sa bočnih strana centralnog kubusa su dodata po dva identična prozorska otvora.

            U zoni drugog sprata raspoređena su tri identična prozorska otvora, koja se ponavljaju i u zoni prvog sprata. U istom redu, na prvom spratu su još po dva identična prozorska otvora na uvučenim bočnim kubusima. Na ovom dijelu fasade su u dva vertikalna reda raspoređena po tri identična prozorska otvora koji odgovaraju osnovama prvog i drugog sprata. Na isti način, potpuno simetrično, raspoređeni su prozorski otvori na zaobljenim dijelovima uglova objekta, gdje su u dva vertikalna reda raspoređena po tri prozorska otvora.

            Podužne bočne fasade obrađene su na gotovo identičan način. Fasade se razvijaju po horizontali. Horizontalni kontinuitet razbijen je naglaskom na vertikalne komunikacije. Fasadna platna su jednostavne materijalizacije svijetle malterisane završne obrade. Blage horizontalne linije prate traku prozorskih otvora raspoređenih u istim razmacima.

            Jugozapadna fasada u potpunosti je neutralne obrade. U prednji plan istaknut je nadograđeni dio objekta sa po dva prozorska otvora raspoređena u pet vertikalnih redova.

            Na objektu postoje dvije vrste prozorskih otvora: jednokrilni prozorski otvori suterena, dok su ostali prozorski otvori objekta obrađeni na isti načn, tj. kao trokrilni sa horizontalnim prozorom iznad ova tri krila. Zidarska širina ovog prozora iznosi 160 cm, a visina 204 cm.

 

3. Dosadašnja zakonska zaštita

            Rješenjem broj 496/86 od 18.07.1986. godine objekat je pod zaštitom kao kulturno dobro(34).

            Na osnovu dokumentacije koju je dostavila administrativna služba grada Banje Luke, Odjeljenje za prostorno uređenje, evidentno je da je dobro valorizovano od strane Republičkog zavoda za zaštitu kulturno-istorijskog i prirodnog naslijeđa kao kulturno-istorijsko naslijeđe pod rednim brojem 6 i da se nalazi u prvoj zoni zaštite(35).

 

4. Istraživački i konzervatorsko–restauratorski radovi

            U toku svog postojanja objekat je u nekoliko navrata adaptiran u skladu sa promjenom namjene pozorišne zgrade. Prema podacima koji su čitljivi sa projekta Narodnog pozorišta, koji se čuva u Arhivu RS, vidljivo da je objekat suštinski sačuvao prvobitni koncept.

            U toku svog postojanja na objektu su izvršene sljedeće značajnije intervencije:

-         generalno uređenje sale prema nacrtima arhitekte Vladimira Dobrovića, kao i tehnička modernizacija scene 1959. godine

-         rekonstrukcija zgrade nakon zemljotresa 1969. godine, prema projektu zagrebačkog arhitekte i vajara Vjenceslava Rihtera

-         sanacija objekta 2004/05. godine(36).

            Od nadležnih institucija RS (Arhiv RS i Administrativna služba grada Banja Luka) dobijena je informacija da nisu u posjedu pisanih podataka o poduzetim intervencijama.

 

5. Sadašnje stanje dobra

            Dana 12.12.2011. godine, izlaskom na teren izvršen je uvid u postojeće stanje i utvrđeno je sljedeće:

-         objekat se nalazi u konstruktivno stabilnom stanju

-         fasade objekta zadržale su prvobitan izgled i materijalizaciju

-         u enterijeru objekta rađene su intervencije na prepravkama pojedinih funkcionalnih cjelina

-         na objektu nisu uočene pukotine ili eventualna oštećenja koja bi mogla ugroziti njegovu stabilnost.

 

III – ZAKLJUČAK

            Primjenjujući Kriterijume za proglašenje dobra nacionalnim spomenikom („Službeni glasnik BiH”, br. 33/02 i 15/03), Komisija je donijela odluku kao u dispozitivu. Odluka je zasnovana na sljedećim kriterijumima:

Vremensko određenje

            (dobra nastala od praistorije do kraja XX vijeka)

Istorijska vrijednost

            (veza građevine, cjeline ili područja sa istorijskom ličnošću ili značajnim događajem u istoriji);

            Umjetnička i estetska vrijednost

i.          Kvalitet obrade,

ii.          Kvalitet materijala,

iii.         Proporcije,

iv.         Kompozicija,

v.         Vrijednost konstrukcije.

Čitljivost

(dokumentarna, naučna, obrazovna vrijednost)

i.          Svjedočanstvo o određenom tipu, stilu ili regionalnom maniru,

ii.          Svjedočanstvo o tipičnom načinu života u određenom razdoblju.

iii.         Djelo značajnog umjetnika ili graditelja.

Ambijentalna vrijednost

i.          Odnos oblika prema ostalim dijelovima cjeline,

ii.          Značenje u strukturi i slici grada,

iii.         Objekat ili skupina objekata je dio cjeline ili područja.

Izvornost

i.          Oblik i dizajn,

ii.          Materijal i sadržaj,

iii.         Položaj i smještaj u prostoru,

iv.         Duh i osjećanja.

 

            Sastavni dio ove odluke su:

-         Imovinsko-pravna dokumentacija:

-         kopija podataka vezanih za lokaciju obekta, k.č. 3355/1 i 3355/2 k.o. Banja Luka VII (novi premjer), k.č. 14/1; 14/4; 14/5; 14/22; 14/27; 14/28 k.o. Banja Luka (stari premjer) izdat dana 22.12.2011. godine.

-         Fotodokumentacija:

-         fotografije postojećeg stanja Narodnog pozorišta Republike Srpske, grad Banja Luka snimljene su 16.03.2012. godine, fotografisala Milka Grujić i Nermina Katkić (digitalni fotoaparat Sony Cyber-Shot DSC-H10).

-         Ostala dokumentacija:

-         Arhitektonski snimak postojećeg stanja Narodnog pozorišta Republike Srpske, grad Banja Luka (Snimale Milka Grujić, dipl. ing. arh. i Nermina Katkić dipl. ing. arh.; nacrte uradila Milka Grujić, dipl. ing. arh).

 

Korišćena literatura

 

1965.    Basler, Đuro, Bešlagić, Šefik, Miličević dr Jovan i Tihić, Smail. Bosna i Hercegovina znamenitosti i ljepote. Beograd: Novinsko izdavačko preduzeće „KNJIŽEVNE NOVINE“, 1965.

 

1974.    Ravlić, Aleksandar. Banja Luka razdoblja i stoljeća. Novinsko-izdavačko preduzeće „Mladost“, 1974.

 

1996.    Ševo, Liljana. Urbanistički razvoj Banje Luke. Banja Luka: Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka, 1996.

 

2004.    Pejašinović, Zoran. Ban Milosavljević čovjek koji je Banjoj Luci obistinio ime. Banja Luka: Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske Banja Luka, 2004.

 

2006.    Vidaković, R. Siniša. Arhitektura javnih objekata u Banjaluci (1918-1941). Banja Luka: Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske, 2006.


(1) Više istorijskih podataka o Banjoj Luci vidjeti u odluci o proglašenju: Istorijsko područje Tvrđava Kastel, Graditeljska cjelina Ferhadija džamija, Graditeljska cjelina, Banje u mahali Ilidži u Gornjem Šeheru nacionalnim spomenikom BiH.

(2) Basler, Đuro, Bešlagić Šefik, Miličević dr Jovan i Tihić Smail, Bosna i Hercegovina znamenitosti i ljepote, Beograd: izdavač Novinsko izdavačko preduzeće „KNJIŽEVNE NOVINE“, Francuska 7, 1965, 273-276.

(3) „Nesumnjivo je da je pomenuti antički putni pravac prolazio kroz današnju Banju Luku, zapravo da se na mjestu današnjeg grada formirala putna stanica sa vojnim i civilnim sadržajima. Na Antoninovom itineraru, kao i na Pojtingerovoj karti, koji utvrđuju detaljan smijer i način povezivanja stanica na putu Salona-Servicijum i ubiciraju njihov položaj, ucrtan je između stanica Lamatis i Ad fines i naziv stanice Kastra (Castra). Najveći broj istraživača koji su se bavili ispitivanjem pravca Salona - Sarvicijum smatra da je Kastra ležala na mjestu današnje Banje Luke.“ (Ševo, Liljana, Urbanistički razvoj Banje Luke, tekst priredila Ljiljana Ševo, Banja Luka: Opština Banja Luka Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka , 1996. godina)

(4) „Ime Banja Luka prvi put se pominje 1494. godine u povelji ugarskog kralja Vladislava II Jagelovića, izdatoj u Budimu na latinskom jeziku. U tom trenutku tvrđava Banja Luka se nalazila u sastavu Jajačke banovine, ugarske tvorevine nastale odmah po padu srednjevjekovne bosanske kraljevine pod Turke 1463. godine.“ (Ševo, Liljana, Urbanistički razvoj Banje Luke, tekst priredila Ljiljana Ševo, Banja Luka: Opština Banja Luka Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka, 1996. godina)

(5) ''... Odmah na početku turske okupacije Banja Luka postaje sjedište Bosanskog sandžaka, pa i pašaluka sve do prvih decenija XVII veka. Grad se tada razvijao kao utvrđeno upravno i trgovačko mjesto i imao je više mahala sa preko 100 dućana. I tada se obilno koristila lekovita sumporna voda od strane Turaka. Već pri kraju XVI veka grad je prvi put dobio vodovod i dva mosta od kojih jedan bio kameni preko potoka Crkvine, dok je drveni bio preko Vrbasa. Već tada u gradu je sagrađen i arsenal koji je kasnije pretvoren u tvrđavu koja je više puta bila rušena i obnavljana...'' (Basler Đuro, Bešlagić Šefik, Miličević dr Jovan i Tihić Smail, Bosna i Hercegovina znamenitosti i ljepote, Beograd: izdavač Novinsko izdavačko preduzeće „KNJIŽEVNE NOVINE“, Francuska 7, 1965)

(6) ''... Tada se otvara osnovna škola, bogoslovija, u kojoj je radio Vasa Pelagić, a u Delibašinom Selu trapisti otvaraju svoj manastir. Pri kraju tog veka puštena je u saobraćaj i prva železnička pruga Banja Luka- Dobrljin (1873. godine), a nešto prije toga Banja Luka je spojena telegrafskom linijom za Sarajevo. Vrijedno je pomenuti da je nepunu deceniju u Banja Luci bio nastanjen i austrijski konzularni agent... '' (Basler Đuro, Bešlagić Šefik, Miličević dr Jovan i Tihić Smail, Bosna i Hercegovina znamenitosti i ljepote, Beograd: izdavač Novinsko izdavačko preduzeće „KNJIŽEVNE NOVINE“, Francuska 7, 1965)

(7) Ševo, Liljana, Urbanistički razvoj Banje Luke, tekst priredila Ljiljana Ševo, Banja Luka: Opština Banja Luka Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka , 1996, 73-75.

(8) ''Značajna u smislu oblikovanja posebne ulice, trgovačko-zanatskog i stambenog karaktera, današnje Gospodske ulice, i kao jedan od najmasivnijih uglovnih punktova grada, koji je položajem uslovio razvoj nekoliko trgovačkih ulica, je zgrada ''Albanije'', koju je 1863. godine podigao trgovac Toma Radulović. Ucrtana je u geodetsku kartu današnje Gospodske ulice, s lijeve strane, na mjestu na kojem se danas nalazi soliter. Na spratu ''Albanije'' jedno vrijeme je bio smješten austrijski konzulat. Zgrada je porušena poslije Drugog svjetskog rata. Na geodetskoj karti već se uočava početak izgradnje buduće Gospodske ulice. Vidljivo da je jedna njena strana izgrađena drvenim objektima, čija će transformacija u masivna zdanja brzo uslijediti. Na drugom kraju današnje Gospodske ulice, u karti iz iz 1880-1884. godine, ucrtan je objekat pošte, u kojem će se 1879. godine otvoriti Srpska čitaonica. Fotodokumentacija pokazuje da su i ''Albanija'' i Srpska čitaonica (pošta) građene s elementima tradicionalne arhitekture. Između te dvije tačke, formirala se linija trgovačkih radnji, u početku prizemnih ili manjih spratnih objekata bez ukrasa sa prozorima uglavnom sa drvenim ili gvozdenim kapcima. Često su imali strehu, a njihov arhitektonski izraz je bio u skladu sa tradicionalnim načinom gradnje, koji se primjenjivao u staroj Čaršiji, oko Ferhad-pašne džamije.'' (Ševo, Liljana, Urbanistički razvoj Banje Luke, tekst priredila Ljiljana Ševo, Banja Luka: Opština Banja Luka Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka , 1996. godina)

(9) Basler Đuro, Bešlagić Šefik, Miličević dr Jovan i Tihić Smail, Bosna i Hercegovina znamenitosti i ljepote, Beograd: izdavač Novinsko izdavačko preduzeće „KNJIŽEVNE NOVINE“, Francuska 7, 1965, 275, 276.

(10) ''U austrougarskom periodu Banja Luka je doživjela presudne transformacije koje su je, od grada orijentalnog koncepta, u kojem se tek sporadično uoči 1878. godine javljali pojedinačni arhitektonski evropski oblici, preoblikovale u moderan gradski centar.'' (Ševo, Liljana, Urbanistički razvoj Banje Luke, tekst priredila Ljiljana Ševo, Banja Luka: Opština Banja Luka Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka , 1996. godina)

(11) Basler Đuro, Bešlagić Šefik, Miličević dr Jovan i Tihić Smail, Bosna i Hercegovina znamenitosti i ljepote, Beograd: izdavač Novinsko izdavačko preduzeće „KNJIŽEVNE NOVINE“, Francuska 7, 1965, 275.

(12) Ševo, Liljana, Urbanistički razvoj Banje Luke, tekst priredila Ljiljana Ševo, Banja Luka: Opština Banja Luka Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka , 1996. godina, 147, 148.

(13) ''Nakon Prvog svijetskog rata prvi veći graditeljski poduhvat u Banjoj Luci bio je početak izgradnje Saborne pravoslavne crkve u centru grada, na praznom prostoru ispred kafane ''Balkan'', 1925. godine. Projekat crkve izradio je je Dušan Živanović, arhitekta iz Beograda. Kako se radi o zrelom i izuzetno vrijednom arhitektonskom ostvarenju, može se zaključiti da je projektu prethodio konkurs. Sačuvana bogata projektna i foto dokumentacija govore da je crkva svojim prostornim i arhitektonskim rješenjem uveliko utjecala na formiranje jedinstvenog trga, na kojem su centralna pozicija crkve i okolni prostor osigurali doživljaj središta grada. Centralnom pozicijom u prostoru, ograničena s jedne strane carskim drumom, a sa druge Gospodskom ulicom, na pravcu između ''Albanije'' i Vojne komande, crkva je predstavljala ključnu tačku za dalje rješavanje gradskog središta.'' (Ševo, Liljana, Urbanistički razvoj Banje Luke, tekst priredila Ljiljana Ševo, Banja Luka: Opština Banja Luka Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka, 1996. godina)

(14) Ševo, Liljana, Urbanistički razvoj Banje Luke, tekst priredila Ljiljana Ševo, Banja Luka: Opština Banja Luka Zavod za zaštitu spomenika kulture i prirode Banja Luka, 1996. godina, 148-154.

(15) Vidaković. R. Siniša, Arhitektura javnih objekata u Banjaluci (1918-1941), Banja Luka: Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske, BiH, januar 2006, strana 93.

(16) Pejašinović, Zoran, Ban Milosavljević čovjek koji je Banjoj Luci obistinio ime, Banja Luka: Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske Banja Luka, 2004, 66.

(17) ''...predsjednika uprave Udruženja glumaca Kraljevine Jugoslavije, Božu Nikolića njegovog kolegu Dušana Radakovića, kao i reditelja Narodnog pozorišta u Beogradu.’’ (Pejašinović, Zoran, Ban Milosavljević čovjek koji je Banjoj Luci obistinio ime, Banja Luka: Narodna i univerzitetska biblioteka Republike Srpske Banja Luka, 2004, 66)

(18) Službeni list Vrbaske Banovine broj 40, Banja Luka 28. august 1930. godina

(19) „...Po povratku iz Beograda Svetislav Tisa Milosavljević daje izjavu predstavnicima štampe u kojoj govori o osnivanju Pozorišta: Među ostalim stupio sam u kontakt sa nadležnim faktorima, da se u Banjoj Luci osnuje stalno Banovinsko pozorište, jer se za to osjeća već duže vremena potreba. Već su preduzete mere za izbor samih umetnika kao i garderobe potrebne za početak rada u pozorištu. Potrebnu ćemo garderobu nabaviti jedan deo od pozorišta u Beogradu, a nešto iz Zagreba i Ljubljane.“ (Vidaković. R. Siniša, Arhitektura javnih objekata u Banjaluci (1918-1941), Navedeno djelo, Banja Luka: Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske, BiH, januar 2006)

(20) Slično kao što se desilo i u Sarajevu gdje je za ovu namjenu korišten stambeni objekat Hadži Makse Despića (Više podataka o pozorišnoj umjetnosti na području Bosne i Hercegovine vidjeti u odluci Despića kuća u Sarajevu).

(21) Ševo, Ljiljana, “Zlatno doba Bana Milosavljevića”, tekst preuzet iz knjige Narodno pozorište Republike Srpske Banja Luka- 70 sezona, Banja Luka razdoblja i stoljeća, Banja Luka: GRAFID, 1999. godine.

(22) Politički, privredni i prosvetni pregled Vrbaske banovine godina V, broj 26, Banja Luka petak 7 aprila 1933. godine

(23) Politički, privredni i prosvetni pregled Vrbaske banovine godina V, broj 95, Banja Luka petak 7 aprila 1933. godine

(24) Politički, privredni i prosvetni pregled službenog lista Vrbaske banovine, godina V, broj 102 , 6

(25) „Dragutin Medenjak Inkostri (18. oktobar 1886. Split - 16. septermbar 1942. Beograd), dekorater i slikar, zaslužan sakupljač narodnih ornamenata i rukotvorina; na osnovu njih pokušao je da osnuje nacionalne dekorativne stilove.

Rođen je u Splitu pod imenom Karlo Inkostri, a po dolasku u Beograd mijenja ime u Dragutin, kada očevom prezimenu dodaje i majčino prezime Medenjak.

Završio je osnovnu školu i pet razreda realke, a zatim se dao na slikarstvo koje je prvo učio kao samouk (1885-1892.) a zatim u Firenci. Poslije toga je putovao po južnoslovenskim zemljama i radio na prikupljanju narodnih šara i živopisanju crkava. Krajem 1905. godine dolazi u Beograd i tu je ostao do 1911. godine gdje je radio na ukrašavanju mnogih značajnih zgrada. Od 1912. godine nalazi se u Bosni gdje je radio patriotske plakate i bio gonjen od austrijskih vlasti. Za vrijeme Prvog svjetskog rata bio je u Italiji i Trstu. Jedno vrijeme je živio u Ljubljani, a zatim 1923. godine ponovo došao u Beograd. Radio je na osnivanju originalnih jugoslovenskih dekorativnih stilova. Njegovo glavno teoretsko djelo je ‘’Moja teorija o dekorativnoj srpskoj umjetnosti i njenoj primjeni’’(1925. godina). Jedno od njegovih najznačajnijih dijela je uređenje enterijera Doma Vukove zadužbine (tada zgrada Ministarstva prosvete) u Beogradu, 1912. godine

(26) Ravlić, Aleksandar, Banja Luka razdoblja i stoljeća, Novinsko- izdavačko preduzeće „Mladost“, 1974, 300.

(27) Politički, privredni i prosvetni pregled Vrbaske banovine godina VI, broj 558, Banja Luka utorak 13 novembra

(28) Spiridon - Špiro Bocarić rođen je u Budvi 24. maja 1876. godine u trgovačkoj porodici. Rano pokazuje sklonost prema slikarstvu, a prve pouke dobio je od dvanaest godina starijeg brata Anastasa, takođe slikara. U toku 1894. godine pohađa u Veneciji Studio Scuola Disegno, da bi se sledeće 1895. godine upisao na Regio Instituto di Belle Arti. Iz Venecije odlazi u Novi Sad, a zatim se 1896. godine pridružuje bratu Anastasu, koji je radio u Mostaru a i Sarajevu. Dok se Anastas u Bosni zadržao kratko, Špiro je ostao do кrаја života. U periodu 1897. do 1914.godine živi u Sarajevu, a potom u Banja Luci, gdje su ga 1941. godine ubile ustaše.

U Muzeju grada Sarajeva nalaze se zvanični portreti sarajevskih gradonačelnika (Mustaj-bega Fadilpašića i Nezira ef. Škaljića) i nekoliko portreta bogatih sarajevskih porodica koji se, s obzirom na umjetnički kvalitet, svrstavaju u red njegovih boljih radova. Njegovi portreti dabrobosanskih mitropolita Antima Grka, Nikolaja Mandića i Evgenija Letice, nalaze se u Sarajevu, u posjedu Srpske pravoslavne crkve. U uspješnija ostvarenja Špira Bocarića ubraja se i portret dječaka Beluša Jungića.

Špiro Bocarić je bio ne samo slikar, nego i publicista zainteresovan za proučavanje narodnog stvaralaštva. Zahvaljujući poznanstvu s Petrom Kočićem, upućen u njegove priče o Bosanskoj Krajini, iz Sarajeva je došao 1914. godine u Banja Luku.

Danas se u vlasništvu Muzeja Republike Srpske nalazi zbirka od 57 njegovih slika, od kojih posebnu cjelinu i osobenost predstavljaju portreti bosansko - hercegovačkih ustanika, zatim portreti istaknutih građana Banja Luke, kao i niz slika sa motivima iz svakodnevnog života.

Kada je 1930. godine osnovan Muzej Vrbaske banovine, Špiro Bocarić postaje njegov prvi direktor. Uporedo sa slikarstvom zanimao se za etnografiju, numizmatiku, paleontologiju, minerologiju, a posebno fotografiju. Njegove fotografije i danas predstavljaju dragocjeno svjedočanstvo o staroj bosanskoj arhitekturi i ljudskim likovima iz tog vremena, a uradio je i dokumentarni film “Gradovi i predjeli Vrbaske banovine”.

Špiro Bocarić je izdao i prvi turistički vodič “Vrbaska banovina”, sa ilustracijama i propratnim tekstom na engleskom, njemačkom, francuskom i srpskom jeziku. Pred sam rat, 1941. godine, bila je pripremljena i njegova monografija “Narodna ornamentika Vrbaske banovine”, sačuvana zahvaljujući sticaju okolnosti, i objavljena 1997. godine. Značajan doprinos proučavanju djela Špira Bocarića dale su Ljubica Mladenović (Građansko slikarstvo u Bosni i Hercegovini u XIX veku, Sarajevo: 1982, katalog izložbe Portreti starih sarajevskih građana, 1968), Vidosava Husedžinović i Ivanka Bilić (Monografija, Banja Luka: Glas srpski, 1977).

(29) Ravlić, Aleksandar, Banja Luka razdoblja i stoljeća, Novinsko- izdavačkoprduzeće „Mladost“, 1974, 300.

(30) Vladimir Dobrović, Sarajevski arhitekta, svojim prvobitnom arhitektonskom djelatnošću uklapa se u period između 1959. i 1965. godine kada arhitektonsku pozornicu Bosne i Hercegovne napušta grupa arhitekata SFRJ, koja je na ovim prostorima boravi po planskoj raspodjeli kadrova. U periodu nakon toga u polju arhitekture na području Bosne i Hercegovine značajnu ulogu ima nova generacija domaćih arhitekata, koji visoko obrazovanje stiču na Tehničkom fakultetu, odnosno, na osnovanom Arhitektonsko-urbanističkom fakultetu u Sarajevu. Među najpoznatija imena tadašnje arhitekture Bosne i Hercegovine ubraja se i Vladimir Dobrović. Poznata Dobrovićeva ostvarenja su: adaptacija Narodnog pozorišta u Banjoj Luci, Pobjednik na konkursu za ideju stambeno-poslovnog bloka u Prijedoru 1964. godine, Privredna banka u Jajcu prema skici Seada Jahića 1971. godine, Objekat društveno-političkih organizacija grada 1980. godine, Zgrada Društveno-političkih organizacija grada u Sarajevu 1980. godine

(31) Ravlić, Aleksandar, Banja Luka razdoblja i stoljeća, Novinsko- izdavačkoprduzeće „Mladost“, 1974, 299.

(32) Vjenceslav Richter (Donja Drenova kod Sv. Ivana Zeline, 8. aprila 1917. - Zagreb, 2. decembra 2002.), jedan je od najpoznatijih hrvatskih arhitekata dvadesetog vijeka.

Uz arhitekturu aktivno se bavio i ostalim likovnim umjetnostima (kiparstvo, slikarstvo, grafika, scenografija), te iza sebe ostavio vrijedan opus u tim disciplinama, a posebno značajan je njegov doprinos na području teoretskih istraživanja i rasprava o umjetnosti.

Diplomirao je 1949. kod ing. arh. Zdenka Strižića na arhitektonskom odsjeku Tehničkog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu.

(33) „Radovi Dragutina Inkostrija (reljefi sa lijeve i desne strane ulaza) kao i dio nadvratnika sa ulaznih vrata u Muzej (a koji se sad čuva u Muzeju Republike Srpske u Banjoj Luci), pokazuju njegovo snažno interesovanje za folklor i folklorne motive, kao i narativne podloge njegovih djela. U prikazu motiva on je izuzetno realističan deskriptivani u svom verizmu dopadljiv pozorišnim i ostalim konzumentima. Osim folklorizma prisutna je izvjesna secesijska nota u njegovim radovima'' (Vidaković. R. Siniša, Arhitektura javnih objekata u Banjaluci (1918-1941), Navedeno djelo, Banja Luka: Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske, BiH, januar 2006)

(34) Vidaković. R. Siniša, Arhitektura javnih objekata u Banjaluci (1918-1941), Banja Luka: Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske, BiH, januar 2006)

(35) U istom dokumentu propisane su mjere zaštite za navedeni objekat: restauracija, tekuće održavanje.

(36) Vidaković. R. Siniša, Arhitektura javnih objekata u Banjaluci (1918-1941), Banja Luka: Akademija nauka i umjetnosti Republike Srpske, BiH, januar 2006)



Narodno pozorište Sjeveroistočna fasadaUlazJugoistočna fasada - sporedni ulaz
Unutrašnjost - Velika scenaGledališteScenaFoaje
FoajeKlubGarderoba 


ENGLISH 
Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika © 2003. Razvoj i dizajn: