početna stranica    
 
Odluke o proglašenju dobara nacionalnim spomenicima

ODLUKU
o izmjeni odluka o proglašenju nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine donesenih zaključno sa 50. sjednicom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika


Privremena lista nacionalnih spomenika

Privremena lista nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine
KOMPLETNA


O privremenoj listi

Odluka o brisanju spomenika sa Privremene liste

Lista peticija za proglašenje dobara nacionalnim spomenicima

Odluke o odbijanju prijedloga za proglašenje nacionalnim spomenikom

Ugroženi spomenici

Odluke donesene na posljednjoj sjednici

Online peticije

Pokretno

Nepokretno

MANAGEMENT PLAN
Nomination of the Properties for Inscription on the World Heritage List
Mehmed pasha Sokolovic Bridge in Višegrad
Bosnia and Herzegovina


Nekropola sa stećcima na lokalitetu Brdo (Križ) u Deževicama, historijsko područje

galerija nazad

Status spomenika -> Nacionalni spomenik

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na osnovu člana V stav 4. Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini i člana 39. stav 1. Poslovnika o radu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 21. do 24. novembra 2011. godine, donijela je

 

O D L U K U

 

I

 

Istorijsko područje – Nekropola sa stećcima na lokalitetu Brdo (Križ) u Deževicama, opština Kreševo, proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: nacionalni spomenik).

Nacionalni spomenik čini nekropola sa 52 stećka.

Nacionalni spomenik se nalazi na prostoru koji obuhvata k.č. 460, posjedovni list broj 58, z.k. uložak broj 58, k.č. 461 i 475, posjedovni list broj 63, z.k. uložak broj 63, k.č.  476, posjedovni list broj 37, z.k. uložak broj 37 i k.č. 529, posjedovni list broj 123, z.k. uložak broj 123, k.o. Deževice, opština Kreševo, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

Na nacionalni spomenik se primjenjuju mjere zaštite utvrđene Zakonom o sprovođenju odluka Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika, uspostavljene prema Aneksu 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini (“Službene novine Federacije BiH”, br. 2/02, 27/02, 6/04 i 51/07).

 

II

 

Vlada Federacije Bosne i Hercegovine (u daljem tekstu: Vlada Federacije) dužna je da obezbijedi pravne, naučne, tehničke, administrativne i finansijske mjere za zaštitu, konzervaciju i prezentaciju nacionalnog spomenika.

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika (u daljem tekstu: Komisija) utvrdiće tehničke uslove i obezbijediti finansijska sredstva za izradu i postavljanje informacione table sa osnovnim podacima o spomeniku i odluci o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom.

 

III

 

Radi trajne zaštite nacionalnog spomenika, na prostoru definisanom u tački I stav 3. ove odluke primjenjuju se sljedeće mjere zaštite:

-          dozvoljeni su isključivo istraživački i konzervatorsko-restauratorski radovi, radovi na tekućem održavanju, uključujući i one radove koji imaju za cilj prezentaciju spomenika, uz odobrenje federalnog ministarstva nadležnog za prostorno uređenje (u daljem tekstu: nadležno ministarstvo) i stručni nadzor nadležne službe zaštite nasljeđa na nivou Federacije BiH (u daljem tekstu: nadležna služba zaštite);

-          prostor spomenika biće otvoren i dostupan javnosti, a može se koristiti u edukativne i kulturne svrhe;

-          dozvoljeno je obavljanje radova na infrastrukturi, uz odobrenje nadležnog ministarstva i stručno mišljenje nadležne službe zaštite;

-          nisu dozvoljeni radovi na proširenju trase puteva;

-          radovi na uređenju nekropole i radovi na saniranju oštećenja dozvoljeni su isključivo uz prethodno izrađen plan sanacije, restauracije i konzervacije, odobrenje nadležnog ministarstva i nadzor nadležne službe zaštite;

-          nije dozvoljeno čišćenje stećaka od lišaja i mahovine;

-          izuzetno od prethodne alineje, dozvoljeno je čišćenje stećaka u slučaju da je ono neophodno za istraživanje epigrafskih ili dekorativnih elelemenata stećka, uz  prethodno izrađen elaborat i odobrenje nadležnog ministarstva. Elaborat treba biti zasnovan na biološkim, hemijskim, fizičkim i drugim analizama za koje konzervator utvrdi da su neophodne, te sadržavati odgovarajuće konzervatorske mjere i procjenu uticaja načina čišćenja na kamen;

-          područje predstavlja arheološki lokalitet, pa je prilikom obavljanja istražnih radova obavezno obezbijediti prisustvo arheologa;

-          zabranjeno je odlaganje svih vrsta otpada.

 

Vlada Federacije dužna je posebno obezbijediti sprovođenje sljedećih mjera:

-          izradu geodetskog snimka postojećeg stanja;      

-          izradu plana sanacije, restauracije, konzervacije i prezentacije nacionalnog spomenika.

 

Plan sanacije, restauracije, konzervacije i prezentacije treba da sadrži sljedeće mjere:

-          arheološko istraživanje prostora nacionalnog spomenika;

-          sanacija južne i sjeverne strane puta iz pravca Deževica ka Kameniku u cilju sprečavanja erozije tla i sklizavanja stećaka br. 34, 35, 36 i 48;

-          stećak lociran na brdu Križ vratiti i pozicionirati unutar nekropole;

-          čišćenje spomenika od lišaja i mahovine i saniranje oštećenja;

-          uređenje nekropole sa uklanjanjem samonikle vegetacije;

-          redovno održavanje spomenika.

 

Vlada Federacije dužna je sprovesti hitne mjere zaštite (odnosno spriječiti dalju eroziju tla, koja može izazvati pomjeranje i sklizavanje stećaka) uz odobrenje nadležnog ministarstva i stručno mišljenje nadležne službe zaštite, te upoznati lokalno stanovništvo i vlasnike zemljišnih parcela da vandalizam (razbijanje stećaka) predstavlja krivično djelo.

 

IV

 

Svi pokretni nalazi, koji u toku arheološkog istraživanja budu nađeni, biće deponovani u najbližem muzeju koji ispunjava kadrovske, materijalne i tehničke uslove ili u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine u Sarajevu, obrađeni i prezentovani na odgovarajući način.

Sav pokretni i nepokretni arheološki materijal koji bude nađen u toku arheoloških istraživanja neophodno je stručno obraditi.

Arheolog – rukovodilac arheoloških istraživanja dužan je nakon izvršenih arheoloških radova da podnese izvještaj Komisiji i instituciji koja je obavila istraživanja.

Arheolog – rukovodilac arheoloških istraživanja mora imati na raspolaganju sav pronađeni pokretni i nepokretni arheološki materijal dok traje istraživanje i dok ne završi izvještaj, a najduže za period od tri godine.

Paralelno s izvođenjem arheoloških istraživanja, neophodna je sukcesivna konzervacija nepokretnih nalaza na lokalitetu i konzervacija pokretnog arheološkog materijala i njegovo deponovanje u odgovarajuće prostore (depoe).

Nakon dostavljanja izvještaja o provedenom istraživanju, Komisija će utvrditi pokretne nalaze na koje će biti primjenjivane mjere zaštite koje Komisija utvrđuje.

Iznošenje pokretnih nalaza iz stava 1. ove tačke iz Bosne i Hercegovine nije dozvoljeno.

Izuzetno od odredbe stava 7. ove tačke, ukoliko rukovodilac istraživanja utvrdi da je neophodna obrada nekog nalaza van zemlje, dokaze o tome prezentovaće Komisiji, koja može da dozvoli privremeno iznošenje nalaza iz zemlje pod detaljno utvrđenim uslovima njegovog iznošenja, postupanja s njim u toku boravka van zemlje i njegovog povratka u Bosnu i Hercegovinu.

 

V

 

Stavljaju se van snage svi sprovedbeni i razvojni prostorno-planski akti u dijelu u kojem su suprotni odredbama ove odluke.

 

VI

 

Svako, a posebno nadležni organi Federacije Bosne i Hercegovine, kantona, gradske i opštinske službe, suzdržaće se od preduzimanja bilo kakvih radnji koje mogu da oštete nacionalni spomenik ili dovedu u pitanje njegovu zaštitu.

 

VII

 

Ova odluka dostaviće se Vladi Federacije, nadležnom ministarstvu, nadležnoj službi zaštite i opštinskom organu uprave nadležnom za poslove urbanizma i katastra, radi sprovođenja mjera utvrđenih u tač. II - VI ove odluke i nadležnom opštinskom sudu radi upisa u zemljišne knjige.

 

VIII

 

Sastavni dio ove odluke je obrazloženje sa pratećom dokumentacijom, koje je dostupno na uvid zainteresovanim licima u prostorijama i na web stranici Komisije (http://www.kons.gov.ba).

 

IX

 

Prema članu V stav 4. Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, odluke Komisije su konačne.

 

X

 

Ova odluka stupa na snagu narednog dana od dana objavljivanja u «Službenom  glasniku BiH».

 

Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, Martin Cherry, Amra Hadžimuhamedović, Dubravko Lovrenović i  Ljiljana Ševo.

 

Broj: 05.2-2.3-77/11-34

21. novembra 2011. godine

Sarajevo

 

Predsjedavajući Komisije

Dubravko Lovrenović

 

O b r a z l o ž e n j e

 

I – UVOD

Na osnovu člana 2. stav 1. Zakona o sprovođenju odluka Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, uspostavljene prema Aneksu 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, “nacionalni spomenik” je dobro koje je Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika proglasila nacionalnim spomenikom, u skladu sa čl. V i VI Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, kao i dobra upisana na Privremenu listu nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine («Službeni glasnik BiH», broj 33/02), sve dok Komisija ne donese konačnu odluku o njihovom statusu, a za što ne postoji vremensko ograničenje i bez obzira da li je za to dobro podnesen zahtjev.

Društvo za zaštitu kulturno-povijesnih i prirodnih vrijednosti Kreševo podnijelo je, dana 27. marta 2006. godine, prijedlog za proglašenje Srednjovjekovne nekropole sa stećcima Križ (Brdo), opština Kreševo, nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

U skladu sa odredbama Zakona, a na osnovu člana V stav 4. Aneksa 8. i člana 35. Poslovnika o radu Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, Komisija je pristupila sprovođenju postupka za donošenje konačne odluke za proglašenje dobra nacionalnim spomenikom.

 

Izjava o značaju dobra

Srednjovjekovni nadgrobni spomenici, poznati pod nazivom stećci, jedinstveni su za područje Bosne i Hercegovine i dijelove teritorija Hrvatske, Srbije i Crne Gore uz granicu sa Bosnom i Hercegovinom. Oni su impresivan dokaz rastuće ekonomske moći bosanskog feudalnog društva u XIV stoljeću, otvaranja rudnika, pojačane urbanizacije, te želje pojedinaca da svoj status i moć prikažu kroz vanjski izgled nadgrobnog spomenika. Spomenici na lokalitetu Brdo (Križ) pripadaju vrsti položenih i uspravnih monolita (sanduk, sljemenjak i stub). Umjetničko oblikovanje stećaka očituje se u formi i ukrasu. Naime, postignut je visoki nivo estetske vrijednosti forme: stećci imaju relativno velike dimenzije. Osnovni umjetnički kvalitet stećaka predstavljaju ukrasi izvedeni u visokom reljefu i udubljivanju. Od ukupno 52 spomenika, na šest primjeraka evidentirani su ukrasi; krst, rozeta, polumjesec, jabuka i srp.

 

II - PRETHODNI POSTUPAK

U toku vođenja postupka, izvršen je uvid u:

-          podatke o sadašnjem stanju i namjeni dobra, uključujući opis, arhitektonski snimak i fotografije;

-          uvid u sadašnje stanje dobra;

-          kopiju katastarskog plana;

-          zemljišno-knjižni izvadak; 

-          istorijsku, arhitektonsku ili drugu dokumentarnu građu o dobru, koja je data u popisu korišćene dokumentacije u okviru ove odluke.

 

Prema odredbi člana V stav 2.  Aneksa 8. Opšteg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini i člana 37. Poslovnika o radu Komisije, prije donošenja konačne odluke o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom, Komisija će pružiti mogućnost vlasniku predloženog nacionalnog spomenika, podnosiocu peticije, institucijama nadležnim za očuvanje nasljeđa, stručnim i naučnim institucijama, stručnjacima i naučnicima, kao i drugim zainteresovanim licima da iznesu svoje stavove. Dana 27. 03. 2006. godine Komisijia je primila Peticiju sa Prilozima (1. Karta okoline Deževica, 2. Katastarski plan, 3. Katastarskoknjižni izvadci, 4.Tekstualni opis nekropole, 5. Izvod iz knjige; Deževice – pregled povijesnih zbivanja, toponomastika, sastav i podrijetlo stanovništva, autor Milo Jukić).

U skladu s tim, Komisija je dopisom broj: 05.2-35.2-8/11-53, od 14. 04. 2011. godine, zatražila dostavljanje dokumentacije i stavova u vezi proglašenja Nekropole sa stećcima na lokalitetu Križ (Brdo) u Deževicama, opština Kreševo od: Opštine Kreševo (Načelnik), Organ uprave nadležan za poslove urbanizma i katastra, Federalnog ministarstva prostornog uređenja i Zavoda za zaštitu spomenika u sastavu Federalnog ministarstva kulture i sporta.

Komisija je dopisom broj: 05.2-36.1-7/11-169, od 04. 11. 2011. godine, zatražila dostavljanje zemljišnoknjižnih uložaka za katastarske čestice broj 460, 461, 475, 476 i 529, k.o. Deževice, opština Kreševo, od Opštinskog suda u Kiseljaku.

Nakon toga, Komisiji je dostavljena sljedeća dokumentacija:

-          Dopis Zavoda za zaštitu spomenika u sastavu Federalnog ministarstva kulture i sporta br. 07-40-4-1223-1/11, od 18. 04. 2011. godine dostavljeni su podaci o prethodnoj zaštiti lokaliteta u Deževicama, opština Kreševo.

-          Dopis Federalnog ministarstva prostornog uređenja br. 03-23-2-593/11, od 18. 04. 2011. godine, kojim obavještava Komisiju za očuvanje nacionalnih spomenika da ne raspolaže podacima i dokumentacijom koja se odnosi na Nekropolu sa stećcima na lokalitetu Brdo (Križ) u Deževicama, opština Kreševo.

-          dopis Službe za civilnu zaštitu, urbanizam, imovinsko-pravne poslove i katastar nekretnina, opštine Kreševo od 22. 09. 2011. godine o dostavljanju kopije katastarskog plana broj: 6F15-19; M 1:2500 i katastarskoknjižnih izvodaka za k.č. 475, 476, 477 i 529, k.o. Deževice, opština Kreševo.

-          Stavovi vlasnika zemljišnih parcela do donošenja Odluke nisu dostavljeni.

 

Na osnovu uvida u prikupljenu dokumentaciju i stanje dobra, utvrđeno je sljedeće:

 

1. Podaci o dobru

Lokacija

Deževice su smještene na 911 m nv, u manjoj zaravni omeđenoj planinom Inač na sjeveroistoku (1225m nv) i Gradac na jugozapadu (1353 m nv). Od opštine Kreševo udaljeno je 6, 74 km vazdušne linije u pravcu zapada. U spomenutom naselju na lokalitetu Brdo (Križ) nalazi se nekropola sa stećcima. Nadmorska visina nekropole sa stećcima na lokalitetu je 1058 m, geografska širina 43°51'55.95"N i geografska dužina 17°57'24.14"E (x=4857886; y=64969229).

Nacionalni spomenik se nalazi na prostoru označenom kao k.č. broj 460, posjedovni list broj 58, upisan u z.k. uložak 58, k.č. broj 461 i 475, posjedovni list broj 63, upisani u z.k. uložak broj 63, k.č. broj 476, posjedovni list broj 37, upisan u z.k. uložak 37, dio k.č. broj 529, posjedovni list broj 123, upisan u z.k. uložak broj 123, k.o. Deževice, opština Kreševo, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

Istorijski podaci

Prirodna izolvanost Kreševa, kao i bogatstvo rudama i mineralima uslovili su njegov istorijski razvoj, kako kroz sve vrijeme njegovog postojanja, tako i u kasnom srednjem vijeku. Tada je Kreševo imalo, pored privredne i stratešku ulogu u privredno-političkom trouglu Visoko-Fojnica-Kreševo. Prvo su Fojnica i Kreševo bili na području velike srednjovjekovne župe Lepenice, koja je obuhvatala čitav sliv današnje Fojničke rijeke(1). Kasnije je župa Lepenica sa čitavom centralnom Bosnom bila u direktnom posjedu dinastije Kotromanića. Krajem XIV stoljeća stare župe su se rastakale na manje distrikte sa centrima u utvrđenim gradovima. Tako je nastala i mala župa Kreševo. Početkom osmanske vladavine zove se nahija Kreševo i pripadala je ”Kraljevoj zemlji”(2). U istorijskim izvorima prvo se javljaju vijesti u vezi sa eksploatacijom rudnika za vrijeme vladavine kralja Tvrtka I, i to u drugoj polovini XIV stoljeća, Fojnica 1365, a nešto kasnije i Kreševo 1381. godine. Vjerovatno su to bili novootvoreni rudnici, poput Deževica, koje administrativno pripadaju opštini Kreševo. U literaturi se prvi put spominju u dokumentu iz 1403. godine kao jedno od sjedišta bosanskog kralja (Curia regis Bossine). U dubrovačkim izvorima Deževice se često označavaju s riječju “locus“, čime su se uglavnom označavala podgrađa i otvoreni trgovi(3).  

Godine 1408. u Deževicama se spominje sud i carina, a 1412. godine i knez (komes) kao starješina trga Deževice („Conte de mercado de Desaviza“)(4).

Znatnije grupisanje Dubrovčana, u Kreševu koje je poslije Visokog i Fojnice, bilo treća dubrovačka kolonija po brojnosti, zapaža se od 1434. godine(5). 

U samim Deževicama Dubrovčani su osnovali svoju koloniju i u njoj su se osjećali kao kod svoje kuće (che stavamo como in caxa nostra)(6).

U literaturi se spominje i postojanje franjevačkog samostana ili rezidencije u Deževicama, tako Vilim de Casalis, general franjevačkog reda, 17. 12. 1435. godine, oduzima gvardijanu Ivanu, neke povlastice koje je do tada uživao «gvardijanat Fojnice i Deževica»(7).

U drugoj polovini XV stoljeća glavnim trgovima postaju Kreševo i Fojnica, a Ostružnica, Milodraž, Dusina i Deževice gube taj status(8).

 

2. Opis dobra

Stećci na lokalitetu Brdo nalaze se na raskršću puteva iz pravca Deževica ka selu Kamenik i puta prema brdu nazvanom Križ. Nadmorska visina nekropole je 1058 m, geografska širina 43°51'55.95"N i geografska dužina 17°57'24.14"E (x=4857886; y=64969229).

Pripadaju vrsti položenih i uspravnih kamenih monolita, javljaju se u tri forme; sanduk, sljemenjak i stub. Orijentisani su u pravcu zapad – istok. Njihovo umjetničko oblikovanje očituje se u formi i ukrasu. Na ovoj nekropoli postignut je visoki nivo estetske vrijednosti forme: pojedini stećci imaju relativno velike dimenzije. Osnovni umjetnički kvalitet stećaka predstavljaju ukrasi izvedeni u visokom reljefu i udubljivanju. Od ukupno 52 spomenika(9)«31 sanduk, 18 sljemenjaka, 1 stub i 2 spomenika, čiji oblik nije moguće definsati jer su utounli», ukrašeno je 6 primjeraka «4 sanduka i 2 sljemenjaka». Motivi zastupljeni na spomenicima su; krst, rozeta, polumjesec, jabuka i srp.

Stećci broj 35 i 36 su pomjereni i nisu in situ. Stećci od br. 1 do 6 smješteni su na k.č. broj 461. Stećci od broja 7 do 36 smješteni su na k.č. 529. Stećci od br. 37 do 49 i 52 smješteni su na k.č. broj 475, a stećci br. 50 i 51 smješteni su na k.č. broj 460.

Na brdu Križ, udaljenom oko 500m u pravcu sjeverozapada od lokaliteta Brdo, evidentiran je stećak u fromi sljemenjaka, vjerovatno donesen sa spomenutog lokaliteta.

Stanje spomenika

Stećak br. 1 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije krstače su: 145x65x36 cm.

Stećak br. 2 – sanduk, dijelom utounuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: dužina158x visina13 cm.

Stećak br. 3 – stećak u cjelosti utonuo, dijelom vidljiva njegova gornja površina, orijentisan u pravcu zapad – istok.

Stećak br. 4 – sanduk, dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 174x110x13 cm.

Stećak br. 5 – sanduk, dijelom utonuo u zemlju i oštećen sa zapadne čeone strane, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 160x57x20 cm.

Stećak br. 6 – sanduk, dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu sjever – jug; dimenzije stećka su: 704x30x8 cm.

Stećak br. 7 – sanduk, ukrašen, dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 164x32x7 cm. Na njegovoj gornjoj površini u zapadnom dijelu nalazi se križ, rađen u vidu reljefnog ispupčenja.

Stećak br. 8 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 90x41x10 cm.

Stećak br. 9 – stećak u cjelosti utonuo, dijelom vidljiva njegova gornja površina, orijentisan u pravcu zapad – istok.

Stećak br. 10 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 174x70x13 cm.

Stećak br. 11 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 174x93x12 cm.

Stećak br. 12 – sljemenjak, dijelom utonuo, sa južne strane utonuo u visini krovnih ploha, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 165x63x15 cm.

Stećak br. 13 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, oštećen sa zapadne čeone strane, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 150x55x60 cm.

Stećak br. 14 – sanduk, ukrašen, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 112x60x8 cm. Na njegovoj gornjoj površini nalaze se ukras polumjeseca i jabuke, rađeni u vidu reljefnog ispupčenja.

Stećak br. 15 – sljemenjak, ukrašen, dijelom utonuo, sa južne strane utonuo u visini krovnih ploha, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 168x73x24 cm.

Stećak br. 16 – sanduk, utonuo i nagnut na istočnu bočnu stranu, obrastao mahovinom, lišajevima i niskim rastinjem, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 165x68x52 cm. Preko bočnih strana naglašene su krovne plohe, dok su čeone strane naglašene udubljivanjem i poprečnim krakom u zabatu, rađenim u vidu reljefnog ispupčenja.

Stećak br. 17 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 120x58x15 cm.

Stećak br. 18 – visoki sanduk, dijelom utonuo, oštećen i obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 176x58x55 cm; dimenzije postolja su: 202x89x15 cm.

Stećak br. 19 – sanduk, dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 180x95x20 cm.

Stećak br. 20 – sanduk, dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: dužina 168x90x25cm.

Stećak br. 21 – sanduk, dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 107x58x7 cm.

Stećak br. 22 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 160x74x58 cm.

Stećak br. 23 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 183x94x20 cm.

Stećak br. 24 – sanduk, dijelom utonuo, grubo obrađen i oštećen sa istočne čeone strane, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 212x108x26 cm.

Stećak br. 25 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 158x45x32 cm.

Stećak br. 26 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom, lišajevima i trnjem, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 135x70x50 cm.

Stećak br. 27 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 156x50x36 cm.

Stećak br. 28 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 170x63x33 cm.

Stećak br. 29 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom, lišajevima i niskim rastinjem, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 150x60x25 cm.

Stećak br. 30 – stub, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima; dimenzije stećka su: 40x30x25 cm.

Stećak br. 31 – sanduk, ukrašen, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 130x60x13 cm. Na njegovoj gornjoj površini, u zapadnom dijelu, nalazi se ukras u obliku rozete i polumjeseca rađenih u kombinaciji tehnike udubljivanja i reljefnog ispupčenja.

Stećak br. 32 – stećak u cjelosti utonuo, dijelom vidljivi obrisi njegove gornje površine, orijentisan u pravcu zapad – istok.

Stećak br. 33 – sanduk, dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 150x60x12 cm.

Stećak br. 34 – sanduk, dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 170x80x27 cm.

Stećak br. 35 – sljemenjak, prevrnut na bočnu istočnu stranu i dijelom utonuo u zemlju, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 160 x vidljiva širina 40 x 67 cm; dimenzije postolja su: 170 x vidljiva širina 53 x 34 cm.

Stećak br. 36 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 120x50x25 cm.

Stećak br. 37 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 175x68x33 cm.

Stećak br. 38 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom, lišajevima i  rastinjem, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 120x60x20 cm.

Stećak br. 39 – sanduk sa postoljem, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 165x78x24 cm; dimenzije postolja su: 210x120x20 cm.

Stećak br. 40 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 184x77x50 cm.

Stećak br. 41 – sljemenjak s postoljem, prevrnut na bočnu južnu stranu i dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 168x74x105 cm; dimenzije postolja su: 190x96x37 cm.

Stećak br. 42 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 170x80x64 cm.

Stećak br. 43 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu sjever – jug; dimenzije stećka su: 146x58x74 cm.

Stećak br. 44 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 143x60x57 cm.

Stećak br. 45 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 167x65x78 cm.

Stećak br. 46 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 150x74x25 cm.

Stećak br. 47 – sanduk, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, između ovoga i prethodnog stećka nalazi se stablo, čiji korijen narušava stabilnost nadgrobnika, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 130x67x26 cm.

Stećak br. 48 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 156x60x38 cm.

Stećak br. 49 – sljemenjak, dijelom utonuo, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 130x60x90 cm.

Stećak br. 50 – sanduk, dijelom utouno, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 143x105x20 cm.

Stećak br. 51 – sanduk, ukrašen, dijelom utonuo u zemlju, oštećen sa čeone zapadne strane, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 145x54x57 cm. Na istočnoj čeonoj strani nalazi se ukras – srp, rađen u vidu reljefnog ispupčenja.

Stećak br. 52 – sanduk, ukrašen, očuvan je dio stećka u fragmentima, obrastao mahovinom i lišajevima, orijentisan u pravcu zapad – istok; dimenzije stećka su: 70x100x43 cm. Na njegovoj gornjoj površini u južnom dijelu nalazi se ukras u vidu kruga, rađenog tehnikom reljefnog ispupčenja.

 

3. Dosadašnja zakonska zaštita

U Prostornom planu BiH do 2000. godine na području opštine Kreševo kao spomenik III kategorije uvršteno je 7 lokaliteta nekropola sa stećcima (145 stećaka) bez preciznije identifikacije(10). 

U dopisu Zavoda za zaštitu spomenika u sastavu Federalnog ministarstva kulture i sporta od 18. aprila 2011. godine, navedeno dobro je evidentirano pod nazivom:

-          Križ, Deževice, Kreševo.

Srednjovjekovna nekropola, kasni srednji vijek. Lokalitet Križ lociran je na brdu i putu ka selu Kamenik, oko 1,5 km sjeverno od sela Deževice. Sačuvano 58 stećaka u obliku sanduka i sarkofaga.

Navedeno dobro nije bilo upisano u Registar spomenika kulture Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine.

 

4. Istraživački i konzervatorsko-restauratorski radovi

Istraživačke radove u smislu popisa i obilaženja lokacija na području Deževica osim Šefika Bešlagića, vršio je Milo Jukić(11).

Konzervatorsko – restauratorski radovi nisu preduzimani.

 

5. Sadašnje stanje dobra

Uvidom na licu mjesta, 21. septembra 2011. godine, ustanovljeno je sljedeće:

-          Stećci su izloženi ubrzanom propadanju usljed nedostatka redovnog održavanja,

-          Pojedini stećci su okrnjeni, oštećeni, prevrnuti, dijelom ili upotpunosti utonuli u zemlju,

-          Na stećcima se nalaze biljni organizmi (lišajevi i mahovina) u većoj ili manjoj mjeri,

-          Područje nekropole sa oživljavanjem vegetacije obrasta travom, trnjem što dodatno uzrokuje razaranje stećaka, a dio stećaka je obrastao i visokim rastinjem (crnogorična šuma),

-          Na lokalitetu postoji rizik odrona zemljišta sa južne i sjeverne strane puta prema Deževicama i sklizavanja stećaka.

 

6. Specifični rizici

-          vandalizam – razbijanje stećka,

-          prirodne nepogode – odronjavanje zemljišta usljed kiša i sklizavanje stećaka niz vododerinu,

-          dezintegracija lokaliteta zbog dugogodišnjeg neodržavanja,

-          nepovoljni uticaji atmosferalija,

-          samonikla vegetacija.

 

III - ZAKLJUČAK

Primjenjujući Kriterijume za donošenje odluke o proglašenju dobra nacionalnim spomenikom (“Službeni glasnik BiH”, br. 33/02 i 15/03), Komisija donosi odluku kao u dispozitivu. Odluka je zasnovana na sljedećim kriterijumima:

A)         Vremensko određenje

B)         Istorijska vrijednost

C)         Umjetnička i estetska vrijednost

i.          Kvalitet obrade

ii.          Kvalitet materijala

iii.         Proporcije

v.          Vrijednost detalja

D)         Čitljivost (dokumentarna, naučna, obrazovna vrijednost)

i.          Materijalno svjedočanstvo o manje poznatim istorijskim periodima

E)         Simbolička vrijednost

ii.          Sakralna vrijednost

iii.         Tradicionalna vrijednost

v.          Značaj za identitet grupe ljudi

G)         Izvornost

i.          Oblik i dizajn

ii.          Materijal i sadržaj

iii.         Namjena i upotreba

iv.         Tradicija i tehnike

v.          Položaj i smještaj u prostoru

 

Sastavni dio ove odluke su:

-          Imovinsko-vlasnička dokumentacija

-         Dopis Službe za civilnu zaštitu, urbanizam, imovinsko-pravne poslove i katastar nekretnina, opštine Kreševo od 22. 09. 2011. godine o dostavljanju kopije katastarskog plana broj: 6F15-19; M 1:2500 i katastarskoknjižnih izvodaka za k.č. 475, 476, 477 i 529, k.o. Deževice, opština Kreševo.

-         Dopis Zemljišnoknjižnog ureda Opštinskog suda u Kiseljaku br: 049 0 Rz 11 001 888 od 10. 11. 2011. godine, kojim su dostavljeni zemljišnoknjižni ulošci za k.č. 460, 461, 475, 476 i 529, k.o. Crnići, Kreševo.

-          Dokumentacija o prethodnoj zaštiti dobra

-         Dopis Zavoda za zaštitu spomenika u sastavu Federalnog ministarstva kulture i sporta br. 07-40-4-1223-1/11, od 18. 04. 2011. godine dostavljeni su podaci o prethodnoj zaštiti lokaliteta u Deževicama, opština Kreševo.

-         Dopis Federalnog ministarstva prostornog uređenja br. 03-23-2-593/11, od 18. 04. 2011. godine, kojim obavještava Komisiju za očuvanje nacionalnih spomenika da ne raspolaže podacima i dokumentacijom koja se odnosi na Nekropolu sa stećcima na lokalitetu Brdo (Križ) u Deževicama, opština Kreševo.

-          Fotodokumentacija

-         Fotografije postojećeg stanja dobra snimljene su 21. 09. 2011. godine; fotografisao: istoričar Zijad Halilović (fotografisano digitalnim fotoaparatom Canon EOS 450D).

-          Tehnička dokumentacija

-         Tehnički snimci postojećeg stanja dobra (skica nekropole, snimak spomenika); dana 21. 09. 2011. godine mjerili i snimali: Zijad Halilović, istoričar i Amra Sarić, dipl.ing.arh.

 

Korišćena literatura

U toku vođenja postupka proglašenja dobra nacionalnim spomenikom BiH,  korišćena je sljedeća literatura:

 

1957.    Vego, Marko. Naselja bosanske srednjovjekovne države. Sarajevo: Svjetlost, 1957.

 

1961.    Kovačević, Desanka. Trgovina u srednjovjekovnoj Bosni. Sarajevo: 1961.

 

1963.a  Anđelić, Pavao. “Arheološka ispitivanja”, u: Lepenica priroda, stanovništvo, privreda i zdravlje. Sarajevo: Naučno društvo Bosne i Hercegovine, posebna izdanja, knjiga III,1963.

 

1971.    Kovačević-Kojić, Desanka. “O knezovima u gradskim naseljima srednjovjekovne Bosne”, u: Radovi VI. Sarajevo: Filozofski fakultet, 1971.

 

1971.    Bešlagić, Šefik. Stećci, kataloško-topografski pregled. Sarajevo: "Veselin Masleša", 1971.

 

1977.    Dumbović, Vladimir. Kreševo do pada Bosne pod Turke. Sarajevo: Poseban otisak, NOVA ET VETERA, godište XXVII, svezak 2, 1977.

 

1978.    Kovačević-Kojić, Desanka. Gradska naselja u srednjovjekovnoj Bosni. Sarajevo: Biblioteka Kulturno nasljeđe, „Veselin Masleša“, 1978.

 

1980.    Grupa autora. Prostorni plan Bosne i Hercegovine, faza b – valorizacija, prirodne i kulturno-istorijske vrijednosti. Sarajevo: Institut za arhitekturu, urbanizam i prostorno planiranje Arhitektonskog fakultea u Sarajevu i Urbanistički zavod za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo, 1980.

 

1981.    Živković, Pavao. Tvrtko II Tvtković, Bosna u prvoj polovini XV stoljeća.  Sarajevo: Institut za istoriju u Sarajevu, 1981.

 

1989.    Klaić, Nada. Srednjovjekovna Bosna, politički položaj bosanskih vladara do Tvrtkove krunidbe (1377. g.). Zagreb: 1989.

 

2001.    Jukić, Milo. Deževice, pregled povijesnih zbivanja, toponomastika, sastav i podrijetlo stanovništva. Kiseljak: HKD „Napredak“ – Podružnica Kiseljak, 2001.

 

Odluka Komisije o proglašenju Istorijsko područje – Nekropola sa stećcima na lokalitetu Crkvenjak i nekropola sa stećcima na lokalitetu Klupe u Komarima, opština Kreševo, nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, broj: 02-2-909/03-10 od 21. novembra 2007. godine (Službeni glasnik BiH, broj 29/08) i na web adresi Komisije: http://www.kons.gov.ba


(1) Klaić, Nada, Srednjovjekovna Bosna, politički položaj bosanskih vladara do Tvrtkove krunidbe (1377. g.), Zagreb: 1989, 112 – 115.

(2) Anđelić, Pavao, “Arheološka ispitivanja”, u: Lepenica priroda, stanovništvo, privreda i zdravlje, Sarajevo: Naučno društvo Bosne i Hercegovine, posebna izdanja, knjiga III,1963, 187.

(3) Kovačević-Kojić, Desanka, Gradska naselja u srednjovjekovnoj Bosni, Sarajevo: Biblioteka Kulturno nasljeđe, „Veselin Masleša“,1978, 33, 34, 38, 39.

(4) Kovačević-Kojić, Desanka, “O knezovima u gradskim naseljima srednjovjekovne Bosne”, u: Radovi VI, Sarajevo: Filozofski fakultet, 1971, 355.

(5) Kovačević, Desanka, Trgovina u srednjovjekovnoj Bosni, Sarajevo: 1961, 74-75; Živković, Pavao, Tvrtko II Tvtković, Bosna u prvoj polovini XV stoljeća, Sarajevo: Institut za istoriju u Sarajevu, 1981, 132.

(6) Vego, Marko, Naselja bosanske srednjovjekovne države, Sarajevo: Svjetlost, 1957, 30.

(7) Dumbović, Vladimir, Kreševo do pada Bosne pod Turke, Sarajevo: Poseban otisak, NOVA ET VETERA, godište XXVII, svezak 2, 1977, 106.

(8) Opširnije istorijske podatke o Kreševu vidjeti u odluci Komisije o proglašenju Istorijsko područje – Nekropola sa stećcima na lokalitetu Crkvenjak i nekropola sa stećcima na lokalitetu Klupe u Komarima, opština Kreševo, nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine, broj: 02-2-909/03-10 od 21. novembra 2007. godine (Službeni glasnik BiH, broj 29/08) i na web adresi Komisije: http://www.kons.gov.ba

(9) Š. Bešlagić navodi podatak o 58 stećaka (38 sanduka i 20 sljemenjaka), od kojih je 5 ukrašeno (2 sanduka i 3 sljemenjaka). Bešlagić, Šefik, Stećci, kataloško-topografski pregled, Sarajevo: "Veselin Masleša", 1971, 170. i 171.

(10) Grupa autora, Prostorni plan Bosne i Hercegovine, faza b – valorizacija, prirodne i kulturno-istorijske vrijednosti, Sarajevo: Institut za arhitekturu, urbanizam i prostorno planiranje Arhitektonskog fakulteta u Sarajevu i Urbanistički zavod za Bosnu i Hercegovinu Sarajevo, 1980, 50.

(11) Jukić, Milo, Deževice, pregled povijesnih zbivanja, toponomastika, sastav i podrijetlo stanovništva, Kiseljak: HKD „Napredak“ – Podružnica Kiseljak, 2001.



Stećak br. 1Stećak br. 4Stećak br. 7Stećak br. 9
Stećak br. 13Stećak br. 15Stećak br. 17Stećak br. 22
Stećak br. 25   


ENGLISH 
Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika © 2003. Razvoj i dizajn: